Heilige Grond
Dit is Heilige Grond. De theologische podcast die stilstaat bij de grond onder je voeten. Bij het heilige én het alledaagse. Bij brandende kwesties. Bij God die spreekt. Kom binnen, trek je schoenen even uit. Heilige Grond is een podcast van de Protestantse Theologische Universiteit en de Theologische Universiteit Utrecht.
Heilige Grond
#18 - Mijn verlangen, jouw verdriet. Wie mag er meepraten over euthanasie? Met Stef Groenewoud en Trijntje Scheeres-Feitsma
Use Left/Right to seek, Home/End to jump to start or end. Hold shift to jump forward or backward.
Als een geliefde euthanasie wil, klinkt vaak de roep om iemands autonomie te respecteren. Het getuigt van liefde om iemand zelf te laten beslissen over diens levenseinde. Maar hoe individueel is zo’n beslissing? Is het ware liefde om iemand vrij te laten in zijn keuze? Of betekent liefde juist dat je iemand bij je wilt hebben? Wat is de rol van naasten bij euthanasie? Welke plek is er voor hun waarden, wensen, gevoelens en overtuigingen? Welke morele verantwoordelijkheid dragen zij, bijvoorbeeld wanneer iemand euthanasie wenst bij dementie? We praten over de rol van naasten bij euthanasie met Stef Groenewoud, bijzonder hoogleraar Ethiek van de gezondheidszorg, en Trijntje Scheeres-Feitsma, interim-directeur bij Reliëf en promotieonderzoeker naar de rol van naasten bij euthanasie bij dementie.
https://www.pthu.nl/euthanasie/
Heilige Grond is een podcast van de Protestantse Theologische Universiteit en de Theologische Universiteit Utrecht.
We leven nu eenmaal niet alleen op kleine eilandjes als losse bolletjes, maar we zijn verbonden aan allerlei andere mensen.
SPEAKER_03Dit is Heilige Grond. De theologische podcast die stilstaat bij de grond onder je voet. Bij het Heilige en het Alledaagse. Bij brandende kwesties. Bij God die spreekt. Kom binnen, trek je schoenen even uit 1 op de 20 sterfgevallen in Nederland is sprake van euthanasie. Op het eerste gezicht geen enorm hoog getal. En misschien denk je al snel: als iemand daar zelf voor kiest, dan heb ik die keuze nu eenmaal te respecteren. Daar hoef ik verder geen gedachten over te hebben. Maar wie heeft het eigenlijk voor het zeggen als het gaat om het levenseinde? Hoe individueel is zo'n beslissing? Er zijn bijvoorbeeld altijd naasten in het spel, met hun eigen waarden, overtuigingen, wensen. En in sommige gevallen kan iemand zelf niet meer beslissen, bijvoorbeeld vanwege dementie. Ik praat over de rol van naasten bij euthanasie met Stef Groenwoud en Treintje Scheris Veidsma. Stef is hoogleraar ethiek, verbonden aan het Lindenboom Instituut aan de Theologische Universiteit Kampen Utrecht. En terreintje werkt voor de christelijke vereniging van zorgaanbieders Relief. En ze doet onderzoek naar de rol van naasten bij eutanasie en bij dementie aan de Protestantse Theologische Universiteit. Fijn dat jullie er zijn, Stef en Treintje. Waarom is dat eigenlijk belangrijk om te kijken naar naasten als het gaat om eutanasie?
SPEAKER_04Nou ja, als ik spreek vanuit mijn werk en ons werk als onderzoekers op dit gebied, viel ons na enige bestudering van het hele eutanasiedebat op dat eigenlijk de stem van de naasten nog nauwelijks gehoord wordt. En het heeft misschien wel te maken met dat het per definitie misschien een hele individuele keuze lijkt. Maar we weten ook dat het wel degelijk wat doet met die naasten. Alleen wat precies en hoe ze dat ervaren. Da was nog weinig onderzoek naar. Dus wat ons betrof, is het goed om daar ook onderzoek naar te doen en om daarin te verdiepen.
SPEAKER_03Het is gewoon alleen nog vanuit de lacune in het onderzoek dat je zegt, daar moeten we wat over weten. Dan missen daar een stukje kennis.
SPEAKER_00Ja, ergens weten we ook dat die naaste wel heel erg belangrijk is als het gaat over eutanasie. Bijvoorbeeld als het gaat over de motivatie voor euthanasie. Mensen zeggen bijvoorbeeld van ja, ik wil euthanasie, want ik wil geen last zijn voor mijn partner bijvoorbeeld. Of ik wil mijn kinderen niet aandoen. Dus ergens weten we dat dat relationele dat dat wel meeweegt als het gaat over eutanasie, maar in hoeverre en hoe precies. Ja, daar weten we eigenlijk heel weinig van. Daar ligt weinig focus op.
SPEAKER_03Het gaat niet alleen over wat doet het met naasten, maar ook wat is de rol van naasten bij bijvoorbeeld tot stand komen van de keuze van euthanasie. Een belangrijk terrein waar nog weinig over bekend is. Wat is jullie beeld? Wat is op dit moment de rol van naasten rondom eutanasie? Als je kijkt naar regelgeving of in de praktijk, wat jullie zien. Hoe ziet dat eruit?
SPEAKER_00Ja, uiteindelijk hebben we naasten natuurlijk geen formele rol. Nee, formeel zeker niet. Sterker nog, formeel moet eigenlijk de arts ook echt wel goed om zich heen kijken om te zien of die naaste niet externe druk geeft aan die eutanasie wensen of de wens niet echt wel helemaal uit de persoon zelf komt. Dus wordt misschien eerder nog wat in de verdachtehoek gezet.
SPEAKER_04Dat heeft te maken met het je refereert aan het juridische aspect ervan. Een van de belangrijke criteria is dat het gaat om een weloverwogen en vrijwillig verzoek van iemand die vraag om eutasie. En met name in dat vrijwilligheid, het traintje zegt het al, ja, daar is het. Daar worden ook momenten, bewust momenten gecreëerd met de patiënt alleen. Dat is bij het initiële verzoek zo, maar dat is ook net voor de uitvoering van een autonasie, dan wordt het afgestemd met de patiënt één op één, familie gaat weg, is dit wat u wilt. En dat geeft ook aan dat de rol van de familie er natuurlijk wel is in de praktijk, maar formeel moet het gaan om het verzoek van de patiënt, zoals treintje al zegt, zonder druk van wie dan ook.
SPEAKER_03Dus die worden echt eigenlijk weggestuurd op het moment dat er de echte beslissingen genomen moeten worden. Die momenten worden gecreëerd. Dat is inderdaad wel heel tekenend. En daarbij zeg je treintje, gebruik je het woord, ze worden een beetje in de verdachte hoek bijna.
SPEAKER_00Nou ja, wel dat er in de verdachte hoed, misschien iets sterk uitgedrukt, maar wel dat artsen echt moeten controleren of dit of er geen externe druk is vanuit die familie. En je kan je natuurlijk best voorstellen dat dat ook zo is. Dat die externe drukken kan zijn. Maar eigenlijk weten we daar ook nog niet eens heel veel van.
SPEAKER_03Maar is dat ook iets waar jouw onderzoek zich dan op richt?
SPEAKER_00Ja, mijn onderzoek richt zich echt met name ook op mensen met dementie, omdat die sowieso al natuurlijk moeilijk kunnen aangeven wat hun eigen wensen zijn op het gebied van leven en sterven. En soms dat al veel eerder hebben aangegeven. En dan moet die wens eigenlijk worden uitgevoerd op het moment dat mensen dat zelf niet meer goed kunnen aangeven, dus als ze dieper in die dementie zijn. Vaak zie je dan ook dat die naaste daarin nog belangrijker wordt om die stem te vertolken van die naasten, wat dan eigenlijk wettelijk gezien weer niet kan. Dus daar schuurt het behoorlijk.
SPEAKER_03Precies, daar zit een duidelijk geschuurd moment. Maar de wet niet helemaal aansluit, lijkt het.
SPEAKER_04Ik denk dat dat vooral speelt niet zozeer het schuren, maar de het vertolken, zoals je dat terecht opschrijft, dat het vooral op twee momenten in de praktijk dus wel voorkomt. Zeker bij mensen die zichzelf niet meer goed kunnen uiten. En dat is bij het inschatten van leidt iemand nu wel echt ondraaglijk? Hoe moeten we dit lijden, duiden. En daar zijn dan de familieleden, eventuele partner wel heel erg belangrijk in. En ook als er een wilsverklaring op de proppen komt. Dus bekende uitspraken als dit heeft vader nooit gewild, op deze manier. Dat moet hoe dan ook van anderen dan die persoon zelf komen als die niet meer zichzelf kan uiten. En dan is de familie nadrukkelijk aan zet. Nogmaals, niet formeel, maar wel in de praktijk.
SPEAKER_03Dus eigenlijk heel schurend. Want die informatie is eigenlijk nodig, die kan eigenlijk alleen de naaste geven, die kan over langere tijd kijken, die kan van nabij kijken. Maar formeel is er dus eigenlijk helemaal geen enkele rol voor ze weggelegd.
SPEAKER_00En je ziet dat ook als het gaat over dementie, dat er ook nog een soort morele verantwoordelijkheid bijna gecreëerd wordt bij familie. Soms ook heel bewust. Bijvoorbeeld op het moment dat mensen aan het begin staan van hun dementie en een nadrukkelijke wens hebben voor euthanasie dat die een wielsverklaring vastleggen, en dan soms daarin ook nog vastleggen. Nou ja, mijn partner gaat daar zorg voor dragen of dat je dat onderling nog met elkaar afspreekt. Ik heb mensen met dementie geïnterviewd en waarvan die dan ook zeggen, ja, maar ik heb dit met mijn kinderen afgesproken, die gaan dit wel voor mij regelen. En als dan het moment daar is waarvan die kinderen denken, nou nu is het tijd aangebroken dat die wielsverklaring eigenlijk in werking zou moeten treden. En vader of moeder kan daar zelf niks meer over zeggen. Dan trekken die kinderen aan de bel. Er zit ook nog een soort morele verantwoordelijkheid.
SPEAKER_03Die morele verantwoordelijkheid wordt daar neergelegd door de degene die het betreft, die persoon die dementie heeft bijvoorbeeld.
SPEAKER_00En familie voelt zich natuurlijk ook gewoon echt verantwoordelijk om te zorgen dat dat er wel gaat gebeuren. Wat vader of moeder gewild heeft.
SPEAKER_04Er komt overigens ook andersom voor. Dat mensen al dan niet in de wilsverklaring, maar zich in ieder geval uitlaten in termen van ja als ik maar niet tot last word. Wat dus ook de directe familie in het hele spel betrekt, maar dan op een andere manier. Niet zozeer dat ze van hen verwacht worden om iets te doen, maar dat de vraag ontstaat: wanneer is iemand tot last? Kun je dat wel zo zeggen? Er zijn natuurlijk ook echt gewoon situaties waarin mantelzorgers door het ijs dreigen te zakken. En is dat dan tot last zijn? Ook op die manier is de familie nadrukkelijk wel in beeld in de praktijk.
SPEAKER_03Het is ook heel lastig te bepalen is inderdaad, wanneer is iemand tot last is en zeg dat maar eens over een naast. Nu is hij of zij mij tot last. We zitten nog maar net te praten, het voelt al heel dicht onder oppervlakte ook hele diepe vragen opkomen rondom mensenbeeld. Kun je een mens wel zo uit zijn omgeving loshalen? Juist als het om de grote beslissing in het leven gaat. Is een mens een individu, of is die altijd mensen in relatie? Het is een interessante thematiek. Jij doet echt onderzoek hierna. Kun je wat vertellen over hoe dat onderzoek gaat? Hoe doe je dat? Je hebt mensen met dementie geïnterviewd, geef je aan, maar ook niet naasten neem ik aan.
SPEAKER_00Ja, ik heb mensen met dementie inderdaad geïnterviewd die een actieve euthanasie wens hebben, dus die ook gewoon hun plannen al gemaakt hebben, en gekeken van hoe doen zij dat onderling met hun familie. En dan zie je dat die familie soms ook dat er ook veel praktische betrokkenheid is bij die familie, bij die euthanasie wens. Dat zit natuurlijk ook heel mooi in jullie boek. Dat mensen echt met de familie om tafel gaan om dat te bespreken, samen een euthanasieverklaring opstellen, samen naar de huisarts gaan, soms dat hele traject ook begeleiden met elkaar. En dat ook heel erg als een soort gezinsbesluit soms opvatten en het soms ook heel ingewikkeld vinden dat ineens die artsen aan te pas komt. Dat voelt bijna als een soort inbreuk op ons als gezin of onze relatie en het besluit wat wij hier met elkaar maken.
SPEAKER_03Dus ze hebben eigenlijk veel vertrouwen in dat ze daar ook een goed besluit in kunnen nemen samen op zo'n moment. Dat ze weten van de afwegingen en terwijl zo'n arts daar misschien een andere kijk op heeft, kan ik me voorstellen.
SPEAKER_00Ja, artsen die hebben natuurlijk ook andere richtlijnen te volgen, andere regels te volgen als waar familieleden onderling met elkaar aan verbonden zijn.
SPEAKER_03Ja, precies. Maar ik las een artikel wat je geschreven hebt over deze thematiek. En een van de dingen die daar heel erg bij mij binnenkwam, was het verschil in hoe naasten en zorgprofessionals kijken naar mensen met dementie. En tegen het leven met dementie, zeg maar, aankijken. Kun je daar eens wat over uitleggen?
SPEAKER_00Ja, dat is eigenlijk heel apart. Zorgprofessionals hebben eigenlijk een veel optimistischer beeld van dementie. En geven ook aan via mensen met dementie, ook mensen met diepe dementie, daar kun je eigenlijk nog goed betekenisvol contact mee maken. En wij vinden dat betekenisvol leven. Zijn veel terughoudender als het gaat over of we euthanasie ook moeten toestaan bij deze groep of niet. En als je dat bij dezelfde vragen bij naasten voorlegt, dan vind je dat een stuk complexer. hun vader of moeder of hun geliefde van met wie hun leven gedeeld hebben voor zich. En die zien voor al die tragiek die daarin zit als iemand als iemand door die dementie zo kan veranderen. En die zeggen van ja, met betekenisvol contact. Ja, nou het is eigenlijk heel ingewikkeld of dat nog wel mogelijk is of niet. Dus daar zit echt een, daar zit flinke ruimte tussen die twee beanden. Je zou eigenlijk kunnen zeggen, maar dat is misschien wel heel sterk, dat je misschien wel beter af bent in de handen van zorgprofessionals. Ja, is natuurlijk de vraag: wat is beter dan zijn? Zeker.
SPEAKER_03Maar het sprongen voor mij echt enorm uit. Het waren geen kleine verschillen, maar echt grote verschillen van een veel positievere kijk op wat er nog mogelijk is, aan contact en ook aan gelukkig zijn. Dat soort dingen.
SPEAKER_00Ik denk dat ze daarin ook veel van elkaar kunnen leren hoor. Ik denk dat zorgprofessionals, dat zijn natuurlijk echt gewoon professionals die precies weten hoe ze moeten communiceren met mensen met dementie en hoe je contact maakt met mensen met dementie. Dat is echt anders. Maar dat daar een grote taak voor hun is om dat ook aan familieleden voor te doen en te leren. En ik denk dat er een grote taak voor familieleden is om aan zorgverleners te vertellen. Maar wie was deze mens eigenlijk in zijn leven? En wat voor uitwerking heeft dat nu nog? En hoe kunnen wij dan het beste voor hem of haar zorgen? Maar beide perspectieven zijn eigenlijk even waar.
SPEAKER_03Ja, dat is interessant, inderdaad. En hoeveel klaar je het verschil in die perspectieven?
SPEAKER_00Ja, nou ik denk, weet je, als professionele zorgverlener, je iemand komt op jouw afdeling. En dat is dan gewoon meneer Jansen zoals meneer Jansen is. Maar voor de echtgenoot van meneer Jans is het helemaal niet meer meneer Jans. En dat is heel iemand anders. Dus je kan ook echt iemand op een andere manier tegemoet reden. En daarbij zijn natuurlijk zorgverleners, hebben toch een bepaalde kennis en kunde om met mensen met dementie om te gaan.
SPEAKER_03Dus daar ligt voor beide kanten eigenlijk wel een ja, het moet naar elkaar toe groeien, eigenlijk.
SPEAKER_00Ja, en je hebt bij familie natuurlijk, er zit waar we het zo net elkaar over hadden, toch ook wel een soort verantwoordelijkheid van die familie om ervoor te zorgen dat die euthanasie wens dan ook plaatsvindt. Want dat hebben wij nu eenmaal met elkaar afgesproken. Of ik weet dat mijn vader dat zo graag wilde.
SPEAKER_03Dus dat ligt dan bijna als een soort druk op de familie, zeg maar echt. Dat moet in ieder geval wel geregeld worden.
SPEAKER_00Ja, zeker.
SPEAKER_03Want dat hadden we afgesproken.
SPEAKER_00En die druk heb je natuurlijk niet bij de zorgverlening.
SPEAKER_03Want net zei je van Stef, spring er gerust in als je er ook ideeën over hebt. Net zei je, beide perspectieven zijn eigenlijk even waar, maar als ik je nu zo hoor dan denk je van ja, is dat zo? Of geeft die druk bijvoorbeeld ook juist wel een vertekening van blik. Misschien het gebrek aan kennis over hoe communiceer je met iemand met dementie, geeft dat misschien ook niet een soort vernauwing van de blik, zeg maar, van naast.
SPEAKER_04Ik denk dat als je de vraag stelt wat is nou waar, welke van de twee is waar, dat het ook belangrijk is om een derde perspectief, namelijk van de patiënt zelf in te betrekken. En wat treintje zegt, klopt. Er wordt heel vaak gerekend vanuit hoe iemand zich uitte voordat hij ziek werd, wat hij deed, wie die was voordat hij ziek werd. En zo wordt dienswaardigheid een beetje ingekleurd en vormgeven. Dit is hoe wat waardig leven en waardig levenseinde ook misschien voor iemand betekent. Maar het is ook bekend dat patiënten naarmate een ziekte zich een ziekte zich verder manifesteert, dus mensen worden dieper en dieper dement. Dat het niet per se behoeft te betekenen dat iemand ook dat een patiënt ook echt ongelukkiger is. En dat is misschien ook wel, wat speelt mee in het verschil tussen hoe familieleden er naar kijken, voor hen is het wat in het blik is het grootste verschil is met hoe iemand was en hoe die nu is. Dokters, hulpverleners, verpleegkundigen, verzorgenden die zien hoe iemand nu is, en iemand kan best gelukkig zijn. En we weten eigenlijk nog niet heel goed wat dat nou precies is. Het is ook vanuit chronisch zieken. Bij chronisch zieken is het een bekend fenomeen dat mensen die bijvoorbeeld een steeds slechtere longfunctie krijgen, van tevoren zeggen van als mijn longfunctie zo slecht is, dan hoeft het voor mij niet meer. Of dan ben ik een wrak. En als ze dat moment bereikt hebben, dan vinden ze weer manieren om daarmee te dealen. Dat wordt ook wel het fenomeen van respons shift genoemd. Dus je schuift eigenlijk op en je vindt ook weer manieren om te antwoorden op de situatie, zoals die zich aan je voordoet. Sommigen zeggen dat kan ook bij dementie gebeuren. En dat zie je soms ook. Mensen met een stevige wilsverklaring die zeggen, als ik in het verpleeghuis moet, dan hoeft het niet meer, dan wil ik dood. En in het verpleeghuis bloeien ze toch min of meer op. Er zijn ook mensen die zeggen van ja, kan dat nou wel, zo'n responsje? Want dat vereist bepaalde verstandelijke vermogens. Om je beeld bewust te kunnen bijstellen, moet je ook dat bredeneerd kunnen doen. En dat is nou precies hetgene wat je niet meer kunt als dementerende. Dus daar discussiëren geriaters en ethyci ook nogal wat over. Maar feit blijft dat je dat fenomeen ziet. En dat het belangrijk is om daar ook rekening mee te houden. Dus ja, het perspectief van de familie, het perspectief van de dokters, dat kan verschillen. Kijk ook goed, hoe gelukkig of ongelukkig iemand is, die zelf dement is.
SPEAKER_00Ja, mensen ondergaan ziekte en het geldt ook voor dementie natuurlijk niet leidzaam. Dat is ook iets wat je hele kopingssysteem doet mee. En ik heb inderdaad een aantal van de mensen die ik geïnterviewd heb, die een hele stevige eutanasie wens hadden, die eigenlijk nu nog steeds twee jaar naar data, nog steeds leven, en hun eutasie wens gewoon niet hebben uitgevoerd, omdat ze zeggen, ja, het is toch wel te doen.
SPEAKER_03Dat is misschien eigenlijk wat ik vroeg net van welke is nou meer waar of zo? Of kun je dat, zou je daar toch niet onderscheid in kunnen maken? Maar de vraag is natuurlijk, volgens mij niet zozeer van is het waar of niet, maar past het bij dat perspectief van die patiënt in kwestie, van de persoon die het betreft, daar gaat het uiteindelijk om. Of niet?
SPEAKER_04Nee, daar gaat het uiteindelijk om. Dat denk ik ook.
SPEAKER_00Daar kun je denk ik nog wel over discussiëren. Het gaat natuurlijk ook over familie. Jij begon zo net van, ja, kan iemand dat allemaal maar zelf beslissen of zijn we verbonden met elkaar? En volgens mij is dat mensbeeld is wel een beetje het uitgangspunt. En als we verbonden zijn met elkaar, dan mag er ook in die verbinding iets gezegd worden daarover.
SPEAKER_04Ik haakte zelf even aan het voorbeeld van de wilsbeschikkingen zoals we net op tafel hadden. En in dat geval denk ik dat het goed is om daar natuurlijk rekenschap van te nemen. O je te realiseren dat die het nou eenmaal ligt. Die kan ook heel stevig zijn en recent zijn, et cetera. Familieleden kunnen daar ook op teruggrijpen. Maar in de praktijk is het gewoon, en dat is natuurlijk ook hoe het volgens de richtlijnen zou moeten en ook goed is om te doen, van belang om dan heel goed te kijken van wat voor gedrag vertoont iemand zelf. Ziet iemand aantoonbaar en ook heel diep, ongelukkig uit. En is dat in lijn met hoe hij zich eerder uitte. Vandaar dat ik reageerde van ja, dan gaat het uiteindelijk om hoe de patiënt zich op dat moment gedraagt en uit.
SPEAKER_03Zat ik ook te denken, dan denk ik van nou stel je voor dat dus iemand een heel duidelijke wilverklaring heeft gegeven. Als ik in de verpleeg kom, dan wil ik niet meer.
SPEAKER_04Er is er veel gehoord overigens.
SPEAKER_03En dan krijg je dus die response shift die treedt op. Dus iemand zit daar toch. Bijvoorbeeld in de ogen van de zorgprofessionals, heeft hij het daar prima, bloeit misschien zelf wel op. Maar daarnaast zien heel wat anders. Die zeggen van nee, dan vind ik hem interessant worden, zeg maar, wat gaan we nu doen? Gaan we werk maken van die wilsbeschikking of zeggen we dan, nou ja, we kijken naar de persoon zelf en daar zien we nu niet echt aan dat het nodig is, dus gaan we het niet doen.
SPEAKER_00Ja, het gedrag van de patiënt moet wel ook in lijn zijn daarmee. Als een patiënt als iemand met dementie op de afdeling is en heeft haar heeft haar ogen waarschijnlijk prima naar zijn zin. En soms vraag je mensen daar ook naar van wilt u ook dood? En iemand zegt nee, nee, het hoeft voor mij eigenlijk vandaag nog niet. En daar is natuurlijk geen arts die eraan begint. Maar op het moment dat iemand de hele dag help, help, help roept en ik wil dood, ik wil dood, ja, dan wordt het wel een ander verhaal.
SPEAKER_03Ja, precies. Dus dan is er ook aantal in het gedrag wat.
SPEAKER_00Ja, je ziet nu ook in de nieuwste richtlijnen van de KPMG, wat zeg maar de richtlijn voor artsen. Dat die ook zegt van ja, dat gedrag van mensen met gevorderde dementie, dat mag ook de non-verbale communicatie mag ook meewegen.
SPEAKER_03Maar zou jij dan denken, tuintje, dat in dit soort situaties, waarbij het nou misschien ook verschillende perspectieven zijn, dat de rol van Naast eigenlijk meer belicht zou moeten worden, ook in regelgeving, met een regelgeving?
SPEAKER_00Ja, ik zou dat zelf heel mooi vinden als dat relationele meegenomen zou worden? En niet dat dat familie een besluitende een beslissende stem moet hebben of sowieso niet, maar wel dat familie meegenomen wordt in dat proces. En dat er bijvoorbeeld, we hebben nu een hele mooie richtlijn en hele mooie kaders waar het aan moet voldoen, het zou mooi zijn als dat uitgebreid zou worden met dat er ook gesprekken met familie plaats moeten vinden.
SPEAKER_03Hoe zou je dat dan voorzien, dat soort gesprekken?
SPEAKER_00Nee, maar ik denk wel dat het en dat zit ook mooi in dat boek wat jullie hebben geschreven. En het heeft een enorme impact op familie. En als je die niet meeneemt in het proces, je doet ook mensen echt wat aan in hun rouwproces. En daar zijn wij ook als samenleving vind ik met elkaar verantwoordelijk voor.
SPEAKER_03Je noemt dan een aantalkeurig boek waar Stefan er al naar heeft meegelekt heeft. Dus we hebben het nu ook wat gehad over de rol van naasten bij het proces naar euthanasie toe. Blissen en inschatten van de situatie van iemand. Maar jullie hebben een boek geschreven met 22 diepteinterviews met nabestaanden, dus mensen die al zijn overleden naar euthanasie. Wat is je opgevallen in die verhalen?
SPEAKER_04Geschreven is misschien te veel eerder, misschien moet ik dan even op de We hebben vooral hele mooie verhalen samengesteld. En daar waren we dat viel ons, als je zegt wat viel je nou op, dat was een van de eerste die ik als opviel. Dat mensen die wij vroegen, van zou jij je verhaal willen delen over de eutasie die je meemaakte bij je vader, moeder, broer of zus, dat mensen dat heel graag deden. Mensen wilden dat kennelijk toch graag vertellen. Daarnaast zagen we ook dat in een heel groot aantal gevallen het opgeschrijven van dat verhaal, het vertellen van het verhaal, ook heel erg als helend ervoeren. Ze zeiden van ja, het heeft toch weer doordenking even dingen bij me los gemaakt, die ik misschien had weggestopt of die ik me niet eens zo besefte. En dat gaat zo wel, en dat is dan het tweede wat ons opviel. In al die verhalen, dat er zowel positieve als negatieve, maar in ieder geval dat positieve ervaringen met uitzien bij een geliefde tussen Zaten natuurlijk. Die verhalen kenden we overigens ook al, zijn ook al eerder samengesteld. En dat nu een groot aantal van deze positieve verhalen ook wel schaduwzijden kenden. En een enkel verhaal zelfs ronduit negatief. En toen hebben wij gezegd van ja, dan moeten we even goed gaan opletten. Want meestal ben je niet zo snel geneigd om over de keuzes die je geliefde al overleden is, over die keuzes die hij maakte, om daar kritisch over te zijn. Of over wat de gevolgen van die keuzes waren. Als die negatief waren, dan zeg je dat niet zo snel. En als mensen dan schaduwzijden gaan benoemen, hebben wij gezegd dan moeten we extra goed onze oortjes spitsen. Positieve dingen die genoemd werden, dat zijn natuurlijk de bekende die je vaak hoort. Er komt een einde aan ondraagelijk lijden. Wat wil je liever dan degene die je ondraag is die lijden, dat dat stopt, verlossing, precies. Andere positieve ervaringen gingen over dat iemand vredig heen ging, dus het moment van sterven zelf, dat wordt ook soms wel in religieuze termen geduidt, dat het bijna een heilig moment was. En mensen kunnen daar heel goed op terugkijken. Net als bijvoorbeeld het feit dat je het zelf in de hand hebt. Dat lijkt bijna een open deur, maar dat werd wel zo benoemd dat sommige mensen zeggen, het kiezen van het moment, we konden nog rustig afscheid nemen, dat was goed voor ons. Dus nadrukkelijk de positieve kanten. En veel van die punten hebben ook een keerzijde. Dus neem bijvoorbeeld die planbaarheid. We hebben ook mensen gesproken die zeggen van ja, dat bracht behoorlijke stress met zich mee. Die datum moet geprikt worden met agenda's van waar hebben we het over, familieleden, niet alleen van de dokter, maar ook van familieleden. En op het moment dat die datum eenmaal vaststaat, hoe ga je dan die week of die dagen daar naartoe invullen. Sommigen beschreven dat het werd bijna een toneelstukje, het werd kunstmatig. Dus stress, planningstress in combinatie met wat hebben we elkaar nog te vertellen. Wat ik net noemde over het vredig heen gaan, daar waren ook verhalen die juist waar mensen zeiden van het was, ik had het zo romantisch voorgesteld. Maar het was de dood trap onzagwekkend binnen. Dat soort teksten worden dan gebezigd en mensen zitderen daar nog van na op het moment dat wij hen spraken, interviewden. Dus ja, als je zegt van wat vul je nou op in die verhalen? De graagde waarmee mensen het vertellen, dat ze ook geen blad voor de mond nemen. En dat wat ons betreft, voor zover wij kunnen overzien, voor het eerst ook echt de schaduwzijde echt wel benoemd zijn in het boek, in deze bundel. En dat we hebben gedacht van ja, wat ons betreft is dat ook goed dat dat een keer voor het voetlicht komt. Daar kunnen mensen weer een voordeel mee doen. En nog spannende vraag, maar dan gaan we nog verder. Maar we nu mee bezig zijn, is de vraag van wat we en wat leert ons dit dan over goed leven en goed sterven. Dat is natuurlijk helemaal.
SPEAKER_03Daar moeten we inderdaad zeker ook over doorpraten straks, maar is er wel. Even teruggrijpen op een paar dingen die je gezegd hebt. Een van de dingen is van dat betekent uiterzien natuurlijk inderdaad goed sterven, goede dood? Terwijl mensen dus ook aangaan van ja, we hadden daar een soort romantisch beeld van gemaakt. En de praktijk was toch, ja, de dood liet ook zijn lelijke gezicht zien, zeg maar, zei dat de doodraad omzegwekkend binnen. Hoe kan het dat we dan kennelijk een beeld hebben van nou, dat kan allemaal, dat is iets moois of zo. Hoe kan dat verschil in de verwachting en praktijk ontstaan bij mensen?
SPEAKER_04Aan de ene kant heeft dat te maken met wat ons tot nu toe is verteld, of wat het te lezen valt. Dus de bundel met ervaringsverhalen is als concept niet helemaal nieuw misschien. Er zijn al eerder een of twee bundels met dat soort verhalen en interviews uitgebracht, ook bij Naaste. Dat waren overigens wel bundels die samengesteld waren door de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillig Leveneinde, de NVVE, ook interviews afgenomen met leden van de NVVE. En misschien dat het daar wat mee te maken zou hebben, omdat een van de aspecten waar we het net ook al over hadden, is natuurlijk eigen regie, zelfbeschikking, en dat is een groot goed in Nederland, dat dat vooral voorop heeft gestaan in die ervaringen of in die verhalen.
SPEAKER_03Een beetje gekleurd al, eigenlijk aan de voorkant mogelijk.
SPEAKER_04Wellicht ook in andere onderzoeken heeft misschien selectiebias, als je dat dan noemt, plaatsgevonden. We vonden ook een studie waar alleen maar mensen die terminale kanker hadden, zijn gevolgd en naast een daarover zijn bevraagd. Wij wilden nadrukkelijk ook alle andere vormen van eutenasie die voorkomen inmiddels in Nederland, bij psychiatrie, bij stapeling van ouderdomsklachten. Waar het misschien de ondraaglijkheid of het uitzichtloosheid van het leiden wat minder duidelijk is, die wilden ook in onze bundel betrekken. Dat is er even tussendoor, het is een veel kleinere groep, toch?
SPEAKER_03Ook in Nederland, als je naar de cybers kijkt.
SPEAKER_04Zeker. Dus het grootste deel is echt. Ruim 90% is nog altijd terminale kanker.
SPEAKER_03Maar je zegt ook wel, dus als ik goed luister van, misschien dat dat beeld van, oh, dat is een goede dood, dat is een mooie dood. Wel zo verteld is, ook in beeldvorming, onderzoeken, media. Dat we even vergeten zijn dat het nog steeds wel de dood is, die als onzagwekkendheid binnentreedt, ook als het om uit een nasie gaat. Of vat ik je er gezicht aan?
SPEAKER_04En dat sommige rauwe kanten van hoe dan de dag zelf, het moment zelf plaatsvinden, dat die niet zo vaak naar voren komen. Ik herinner me een verhaal van een echtgenoot van een mevrouw. De huisarts langskomen om uit een zie te verrichten, zoals het dan gaat in Nederland, dan moet er eerst een ambulance, vaak is dat een ambulance met twee verpleegkundigen langskomen, want die hebben de expertise om een infuusnaald aan te prikken. En dat vond al in de ochtend plaats. En de twee verpleegkundigen zeiden, zorgen dat die er niet uitgaat, want anders kan het vandaag niet doorgaan. Maar na wanneer bijna gebiologeerd de hele dag in zijn stoel in de erker naar zijn eigen rechterarm heeft zitten kijken, en van het hele vredige, waardige afscheid weinig meer terecht kwam. Ik vertel het nu bijna plastisch, maar zo hebben we de verhalen ook echt opgedaan en zijn ze door de mensen zelf ook opgeschreven. Dat zijn ook de verhalen die worden niet altijd gehoord en verteld. En wij hebben gedacht, ja, een geïnformeerd mens maakt betere keuzes. Deze verhalen mogen er ook zijn.
SPEAKER_03Ja, precies. En werden ook graag verteld. Zeker, ze willen er ook over praten.
SPEAKER_00Ik haak nog even op dat woord de goede dood. Want volgens mij is eutanesie juist niet de goede dood. Dat is eigenlijk de tweede keus, omdat de gewone dood maar niet begint. Dus het is eigenlijk een soort van tweede keusdood. Het is niet de goede dood. Dus eigenlijk niet, als je mensen de keus geeft die ziek zijn, hoe zou je willen sterven, dan zeggen ze nou gewoon in mijn slaap of een beetje rustig met familie om me heen of zo. Maar niet het liefst met een prikje van de dokter. Ik weet dat jij refereert aan de Griekse over betekenis, wat woorden hebben, maar dat glipt er dan wel in. Dat dat een soort een goede dood is.
SPEAKER_03Maar is dat ook niet iets wat misschien in de maatschappij leeft, dat beeld?
SPEAKER_00Ja, zeker. Net als dat waardig sterven is, alsof al die andere mensen die gewoon sterven, onwaardig sterven?
SPEAKER_03Ja, precies. Nog iets met de beeldvorming van dan is het gecontroleerd en te plannen. En dat zijn allemaal waarden die wij belangrijk vinden in onze samenleving. Maar waar dus ook duidelijke schaduwkant aan zitten.
SPEAKER_00Zeker.
SPEAKER_03Herken jij dit soort verhalen ook in de interviews die jij doet, of is het heel anders?
SPEAKER_00Ja, nee, ik herken dat zeker. Wat jij zegt ook van ook dat mensen het gewoon eigenlijk liever anders zouden willen. Maar het soort voorschlagsmaatregel treffen. Vaak is euthanasie een soort voorschorgsmaatregel. Ik heb natuurlijk mensen geïnterviewd die daarvoor staan. En je hebt familieleden geïnterviewd bij wie het al geweest is. Dus dan zit je op een ander moment.
SPEAKER_04Nou ja, misschien ook even weer het bruggetje terugslaan naar waar het net over ging. Want toen ging het over de vraag: en wat betekent het nou voor de rol die familieleden zouden moeten krijgen. Die kun je natuurlijk formeel of juridisch opvatten, daar kun je van allerlei dingen van vinden. Maar als ik kijk naar de ervaringen die wij hebben opgeschreven en waar we mensen over geïnterviewd hebben, dan zeg toch een aantal van de mensen, ik had mijn gevoelens over de keuze die mijn geliefde maken, toch eerder moeten bespreken. Dat is een van de patronen die heb ik nog niet genoemd, maar die we ook echt zagen dat mensen zeggen, toen vader of moeder vertelde dat ze voor de utanzie gingen, vond ik daar van alles van, maar ik heb dat op dat moment niet gezegd. Iemand zegt mijn hart schreeuwde nee, maar ik zei, het is jouw leven. Achteraf slaat dat soms hard terug, hebben we ook gevonden, ook opgeschreven uit de monden van onze geïnterviewden. En daarvan zeggen we ook van, ga dat ook echt veranderen. Zorg, en daar helpt misschien zo'n bundel bij, die inmiddels ook bij de huisartsen, als het goed is, op medige plek in de spreekkamer ligt. Maar zorg dat je met je geliefde hierover spreekt. Dus ja, de ziekte staat centraal. Da gaat het over, daar zijn alle ogen op gericht. Maar jouw gevoel als naaste, als dochter of als partner, mag er net zo goed zijn.
SPEAKER_03En breng dat op tafel. Dus in jouw bundel, in jullie bundel staat een aantal mensen die zegt van ik had toen mijn gevoel moeten laten spreken. Maar dat is natuurlijk een gevoel dat ze nu terugprojecteren op wat toen er was. Dat zal ongeveerd ook ongeveer kloppen. Maar dat maakt de vraag dus wel interessant aan jouw terantje, van de mensen die jij spreekt, de naasten die nu te maken hebben met een naaste die uit energie op die manier die dat als voorzorgmaatregel neemt, zeg maar, om jouw woorden even gebruiken. Zien ook die schaduwkanten? Hoe kom je die daar tegen? die St, zeg maar, heeft gezien bij de nabestaanden.
SPEAKER_00Nee, aan de voorkant niet. Want ik herken wel heel erg wat jij zegt, ook dat familieleden zeggen van mij hoeft het niet, maar hij wil het, dus ik steun dat. En dan loop je natuurlijk de het risico dat je achteraf daar toch wel spijt van hebt, dat je niet je eigen gevoelens goed in hebt kunnen inbrengen. Ja, dus ik herken dat zeker.
SPEAKER_03Dan zou het dus interessant zijn als je onderzoek straks is afgerond om dan een aantal jaar later nog eens diezelfde mensen weer te horen misschien van de, zodat je echt kunt vergelijken. Want dat is natuurlijk altijd ingewikkeld. Van ja, iemand kan na afloop de schaduwkanten gezienhebbend iets zeggen, maar is dat ook wat we dan van tevoren. En dat is natuurlijk eigenlijk ook wat jullie dus met de bundel beogen van vertel in ieder geval ook dat verhaal, zodat die naaste die treintje spreekt, zeg maar. Deze verhalen ook kennen. Maar dit is dit is het ook.
SPEAKER_00En dat zou je kunnen inbouwen natuurlijk ook in een procedure, dat je zegt van artsen moeten ook ruimte bieden voor familieleden om samen met de patiënt en de arts, maar ook misschien wel apart of met iemand heel iemand anders met een geestelijk verzorger. Maar om daar gesprekken mee te voeren.
SPEAKER_04Nou net werd we hebben het natuurlijk net even gehad over die bundel. Er is ook een theaterstuk verschenen over deze verhalen of op basis van deze verhalen. Afgelopen week werd dat voor het eerst in het echt opgevoed in het Radboudumc in Nijmegen. En ik mocht dat dan ook begeleiden met een huisarts. En die huisarts heeft hier iets heel interessants over. Die zei in de oude zorg, verpleeghuizen, verzorgingshuizen of woonvormen, daar is het veel gebruikelijker om familiegesprekken te organiseren. Wij als huisartsen gaan soms tussen de bedrijven door ook wel de gesprekken aan met zoon en dochter, maar dan ontstaan dan alle gauw vragen over wat mag je wel en niet zeggen. Maar het organiseren van het familiegesprek, zou ook zeker in de eerste lijn in de huisartspraktijk meer aandacht mogen krijgen. Dat is ook een manier om het te beleggen en om het te organiseren.
SPEAKER_03En hoe heet dat toneelstuk even tussendoor?
SPEAKER_04Lang zal hij leven. Lang zal hij leven. Kijk, dat moet iedereen even gaan opzoeken. Dat moet iedereen gaan opzoeken. En heel interessant om dat vanuit de ogen van al die betrokkenen, maar ook vanuit de dementerende, Dirk Jan heet hij. Te bekijken.
SPEAKER_03Laten we inderdaad eens even kijken van wat gaan we nu verbeteren, zeg maar, aan de praktijk. Familiegesprek. In ieder geval de rol van de naast op een of andere manier ook wat formaliseren in het hele traject. Want ze spelen een rol, hebben we gezien. En dat is ook heel belangrijk, ook voor henzelf, hebben we gezien aan de hand van de bundel verhalen van de abenstaanden. Maar zou dat dan ook, ik gooi mijn balletje op verplicht in moeten dat een van die verhalen waar ook schaduwkanten in zitten, daar worden besproken? Of zitten we dan te veel te sturen?
SPEAKER_00Dat zou van mij niet hoeven. Nee, dat zou ik wel sturen vinden. Ik zou zeggen, laat gewoon de verhalen van de mensen op zich staan, van de eigen inbreng.
SPEAKER_03Maar kun je dat overzien? Dat is een beetje de vraag die erachter zit. Ik vind het heel boeiend dat zeg maar, dus de dingen die in jullie bundel zitten, stf, dan niet helemaal naar voren komende interviews die jij hebt ook logisch, want ze hebben het nog niet meegemaakt.
SPEAKER_00Nee, ze zitten echt aan de voorkant nog, ja, dat klopt. Ja, en weet je, ik denk dat artsen of misschien andere gespreksburgeleiders, zoals geestelijke verzorgers, dat die dat gesprek heel goed kunnen voeren. Dus dat je daar ook dat je daar meer competentie in zet.
SPEAKER_03Ik vertrouw hun uiteraard ook. Maar is dan inderdaad uitgeput vooral te luisteren naar wat de mensen zelf aangeeft, wat ze willen, wat ze verwachten, wat ze zien, of zou er ook een stukje informed consent zeg maar in moeten zitten. Geef ook een stukje informatie over wat er kan gebeuren en wat nabestaanden daarover delen.
SPEAKER_04Ja, is interessant dat je deze term noemt, dus informed consent. Dat is natuurlijk een van de belangrijkste principes in artspatiënt contact, er wordt wel eens gezegd dat mensen zijn natuurlijk heel autonoom zijn, we hebben het net over autonomie, zelfbeschikking zijn. Maar als je dat begrip wat verder gaat bekijken, dan zijn er wel hele interessante dingen over gezegd. Namelijk dat naarmate de gevolgen van jouw keuze groter zijn, en ook de gevolgen van een eventuele verkeerde keuze groter kunnen zijn, dus het risico is groter, dat er dan een hogere drempel is voordat je autonoom geacht mag worden. En dat er dus ook meer verplichting aan de kant van de dokter ligt om jou meer te informeren. Jij gebruikt net het woord, moeten we die verhalen verplichten? Dat is heel paternalistisch. Maar je zou kunnen zeggen dat past wel. Dus paternalistisch bijna zijn in je informatieverstrekking. Je zou kunnen zeggen dat kan passen bij een hele heftige beslissing. En wat is er, zou je kunnen zeggen, nou heftiger, dan je eigen autonomie beëindigen. Want wat gebeurt als je om autonasie vraagt en dat krijgt. Dus op die manier zou je het ook kunnen benaderen. Ik denk dat er is een keer een heel mooie lezing geweest van Baroness Onora O'Neill, zij heeft heel veel geschreven over het informed consent. En op wat voor manier moet je nou patiënten informeren. En zij introduceerde het woord genuine consent. Dus echte. Oprechte consent. En dat had wat haar betrof, twee kanten. Je moet het op maat doen. Dus iemand die er al heel lang over na heeft gedacht, al jarenlang chronisch ziek is, eigenlijk zo wereldwijs geworden is, die mag je verwachten dat hij beter weet waarvoor hij kiest. Iemand bij wie je het gevoel heb van hey, dit komt van gisteren of dit is impulsief. Dan mag je meer tijd nemen en misschien ook meer informatie versterken. En dat mag ook gedurende de tijd variëren in intensiteit. Dat zijn allemaal gedachten die bij mij naar boven komen. Als jij het gevaarlijke woord verplichten gebruikt hebt, moet je verplichten schep stellen. Maar er is zeker wat voor te zeggen om daar wat meer te verlangen van informatievoorzieningen en informed consent.
SPEAKER_03Ja, helemaal omdat volgens mij wat we nu met elkaar bespreken, laat ook zien dat het niet alleen een zware beslissing is omdat het de beëindiging van je eigen leven betekent en dus het beëindigen van je eigen autonomie. Maar dit doet dus ook heel veel met nabestaande en naasten. Dus die wordt ook getroffen door de beslissing, zeg maar, die jij vanuit je autonomie uiteindelijk neemt. Want dat is het uitgangspunt, volgens mij in de huidige regelgeving, de autonomie van de patiënt. En terecht.
SPEAKER_04Onze bundel heet leven met euternasie. Maar hij haalt net zo goed sterven doe je niet alleen kunnen heten, hebben we wel eens tegen gezegd. Want dat is wat mij betreft ook echt wat er aan de orde is.
SPEAKER_00En daarin is de hele discussie over eutanasie, en zeker als het gaat over eutanasie bij mensen met dementie, vind ik behoorlijk plat geslagen. Doordat het steeds maar over die autonomie gaat en dat eigenlijk als enige leidende principe bijna wordt neergezet. En daarmee wordt de discussie eigenlijk heel plat gevoerd. En je ziet dat de perspectieven van familieleden of van naast en perspectieven van degene zelf. Dat dat ook belangrijke perspectieven zijn om te horen. En dat die ook dat het debat misschien wat breder gevoerd zou kunnen worden.
SPEAKER_03En als je dan zegt van nou, autonomie wordt nu vaak als enige leidende principe genoemd. Dus ook inderdaad, als ik erover nadenk als leek op dit gebied hè, dan zou ik inderdaad zeggen, ja, dat is het principe wat ik kan bedenken bij autonomesiepraktijk op dit moment in Nederland. Maar zou je dan andere principes daarnaast willen voorstellen?
SPEAKER_00Nou, of een iets andere invulling wellicht. Wij denken bij auto bij autonomie vaak aan de patiënt beslist, punt, het is zijn of haar leven. Maar in de zorgetiek hebben we spreken we bijvoorbeeld veel meer over relationele autonomie, dat autonomie ook iets is wat jou gegeven wordt door anderen en wat je wat je in samenspraak met elkaar eigenlijk hebt en krijgt. Dus het is eigenlijk een vorm van autonomie die je veel meer deelt met elkaar. En ergens denk ik van dat is veel meer zoals het ook in de werkelijkheid gaat. We leven nu eenmaal niet alleen op kleine eilandjes als losse bolletjes, maar we zijn, we zijn verbonden aan allerlei andere mensen.
SPEAKER_03Maar dan wordt hij wel spannend, omdat ik dan denk van oké, ik kan me heel goed voorstellen dat dat een heilzaam toevoeging is, zeg maar, als het gaat om moet iemand nou wel of niet uiteindelijk die veel verklaring ten uitvoer gaan brengen. En dat het perspectief van de naaste misschien voor kan zorgen, nee, laten we het toch maar niet doen. Maar kan het ook zorgen van laten we het toch maar wel doen.
SPEAKER_00Ja, en daar wordt hij spannend. Daar wordt het natuurlijk spannend. En daarom is het ook, dat is een van de redenen waarom het natuurlijk gewoon zo belangrijk is dat hier meer onderzoek naar gedaan wordt. Ook naar motivaties van mensen die euthanasie willen. En hoe zit dan dat relationele in elkaar? En we weten bijvoorbeeld ook wel van de artsen dat artsen soms een euthanasie niet uitvoeren, omdat ze zeggen de familie is er nog niet aan toe. Dus kennelijk is het voor artsen ook van groot. Het speelt wel, en toch doen we net in de discussie alsof het niet speelt, en houden we het bij die autonomie.
SPEAKER_03Wat ik ook nog interessant vind om nog even over te hebben, is jullie zijn allebei verbonden aan theologische faculteiten. Welke rol spelen theologische overtuigingen nou in jullie onderzoek? Je luistert gewoon naar naasten en naar mensen zelf, maar ga je dan een gesprek aan met theologische overtuigingen? Of is het vooral gewoon dat je ophoudt hoe zij erover denken? Hoe verhoudt zich dat tot elkaar?
SPEAKER_00Ja, je kan natuurlijk nooit iets ophalen zonder je eigen bril daarin mee te nemen. Dus dat speelt altijd mee, denk ik. Maar ik denk dat ik daar niet heel expliciet in ben. Ik denk dat dit belangrijk is als een vorm van publieke theologie. Dat we daar met elkaar over nadenken. Ik denk dat de theologie een belangrijke aanvulling is in het hele debat. En dat de theologie echt iets heeft in te brengen, omdat daar binnen de theologie heel veel is nagedacht over hoe verhouden ze het. Mensen zich tot elkaar, wat voor verantwoordelijkheden hebben wij ten opzichte van elkaar. Hoe zit dat eigenlijk met opoffering en zelfopoffering? Nou, daar heeft de theologie echt hele waardevolle dingen over in te brengen, die volgens mij ook echt in deze discussie over eutunesie en over familie van grote waarde zijn. En wat mij betreft, mag de theologie zich daarin wel eens weer opnieuw wat meer mengen in deze discussie, die natuurlijk ook ooit gestart is in bij theologen.
SPEAKER_04Nee, dat klopt. Er wordt wel eens gezegd dat zonder de rol van belangrijke theologen in de Protestantse kerk of haar voorgangers, er helemaal geen uiternzierregeling en praktijk in Nederland was gekomen. Ja, als je mij vraagt: hoe zit dat dan met jouw verbondenheid aan een theologische faculteit? Kijk, ik ben vooral empirisch ethicus. Dat heeft te maken met mijn achtergrond in de gezondheidswetenschappen, daar ben ik ook gepromoveerd. Dus dat betekent dat dat data, het verzamelen van gegevens over de wereld om ons heen voor mij heel belangrijk is. Daarnaast volgde ik mijn ethieke opleiding aan een filosofische faculteit. Dus de filosofie doet bij mij ook heel erg mee bij het nadenken over het goede leven, goede zorg. Bedenken van argumenten voor en tegen. En ja, ik ben zelf ook gelovig christen, en wat Treintje al zegt, die moral commitments, die morele intuïties en diepe geloof, dat neem je wel altijd mee.
SPEAKER_03Die kun je niet afzetten.
SPEAKER_04Kun je niet afzetten, en ik vind ook dat je die niet moet willen afzetten. Het is een hele spannende hoe je daar dan mee omgaat. Ik denk dat het heel mooi is om die bronnen die ik net noemde, dus empirische gegevens, daar horen ook die geleefde ervaringen van die naasten bijvoorbeeld. Om de filosofie, om de theologie om dat allemaal met elkaar te combineren. Dat zijn allemaal kenbronnen van het goede. En ja, gebruik daar maar lekker ook je eigen morele intuïtie en morele uitgangspunten bij. Mits, dat vind ik wel heel belangrijk, mits je ze maar benoemd er moeten wel helder zijn, waarvanuit jij denkt. En ik verwacht ook voor anderen dat zij dat doen. En dat is precies overigens niet altijd het geval.
SPEAKER_03Want ik wou nog heel veel aankijk bij iets wat je net zei over de verhalen die wel en niet gedeeld worden. Want toen noemde je inderdaad even eerdere bundels van ervaringsverhalen, toen zei je van ja, maar die kwam van de Nederlandse vereniging voor de vrijwilligers levenseinde. En dat is toch hetzelfde als de levenseinde kliniek, zoals die vullen bekendstelt?
SPEAKER_04Nee, niet hetzelfde. De levende kliniek is zeg maar echt een organisatie die artsen in dienst heeft of inhuurt om mensen bij hun laatste wil te helpen, dat zijn vaak de wat complexere casussen. En de NVV bestaat al veel langer als belangenvereniging.
SPEAKER_03Ja, precies. Oké, niet hetzelfde. Maar je zei van ja, die komt daar natuurlijk vandaan, maar krijgt de bundel die jullie nu uitgegeven hebben, verzameld hebben, krijgt die niet ook zo'n soort stempel. Die komt van mensen die allemaal christen zijn.
SPEAKER_04Ja, nou daar hebben we daar wel over nagedacht. Ik denk dat het mooiste antwoord is, ook de wat ze noemen, blurps, dus de aanbevelingen van diverse mensen met diverse achtergronden op de kaften van het boek. Ja, dat varieert van D66, Corrive, Paul Schnabel. tot een scanarts. Het is een arts die ook echt zelf in de uiternaziepraktijk betrokken is, Marianne Dees, enzovoort, enzovoort. Die zeggen, dit is een waardevolle toevoeging. Wij hebben ook alle verhalen geaccepteerd die zijn aangeleverd. En daar hebben we niet in gesneden. Dus wat ons betreft. En ook niet in geselecteerd.
SPEAKER_03Die heeft alleen leden, maar je hebt het gewoon.
SPEAKER_04We hebben 44 verhalen aangeleverd kregen, zijn allemaal geplaatst. We hebben 15 interviews gedaan, die samenvattingen daarvan zijn ook al geplaatst. Wat ons betreft, is dit een boek wat het hele verhaal vertelt, misschien wel voor het eerst. En ja, er zijn ook mensen uit de christelijke achterban die dat weer belastig vinden. Die zeggen van ja, maar is het dan niet een gevaarlijk boek? Want er zitten ook hyphoeraan verhalen in over uitgenazie.
SPEAKER_03Het is het echt een poging om het echte verhaal te tellen. En uiteindelijk is dat inderdaad natuurlijk altijd ook een mooie doelstelling voor theologen om met het echte verhaal bezig te zijn.
SPEAKER_04Zeker, het echte verhaal.
SPEAKER_03We kunnen nog heel lang doorpraten, maar de tijd is alweer zo'n beetje op. Dus ik wil jullie heel erg bedanken voor een mooi gesprek. Bedankt voor jullie komst.
SPEAKER_04Graag gedaan.
SPEAKER_03Dit was Heilige Grond. Een podcast van de Protestantse Theologische Universiteit en de Theologische Universiteit Kampen. Ben je enthousiast over deze podcast? Laat dan een beoordeling achter in je favoriete podcast app, zodat anderen ons beter kunnen vinden. Bedankt en tot de volgende keer.
SPEAKER_02In het interactieve theaterstuk Lang Zal Hij Leven staat het thema uiternasie bij Dementie Centraal. Volg Dirk Jan en zijn naaste familie in de dilemma's waar zij voorkomen te staan nu Dirk Jan dementerend is en een wilsverklaring heeft. Welke keuzes zou jij maken? Lang Zal Hij Leven speelt tot en met het voorjaar van 2023 in diverse theaters door het hele land. Meer weten of het theaterstuk boeken? G naar www.ptau.nl slash lang zal hij leven.
Podcasts we love
Check out these other fine podcasts recommended by us, not an algorithm.