Heilige Grond
Dit is Heilige Grond. De theologische podcast die stilstaat bij de grond onder je voeten. Bij het heilige én het alledaagse. Bij brandende kwesties. Bij God die spreekt. Kom binnen, trek je schoenen even uit. Heilige Grond is een podcast van de Protestantse Theologische Universiteit en de Theologische Universiteit Utrecht.
Heilige Grond
#66 - Wachten op God: de kerk in actie. Met Trinette Verhoeven en Hans Schaeffer
Use Left/Right to seek, Home/End to jump to start or end. Hold shift to jump forward or backward.
We zijn geneigd te reageren met oplossingen op de uitdagingen waar we voor staan als kerken, het liefst zo snel mogelijk. Maar dan missen we God, stelt Amerikaanse theoloog Andrew Root. We moeten wachten op Hem. Dat betekent niet “niks doen”, maar wat dan wel? In deze aflevering spreken we met Trinette Verhoeven en Hans Schaeffer over de waarde van Roots gedachtegoed voor onze Nederlandse kerken.
Trinette is classispredikant van de classis Utrecht van de Protestante Kerk in Nederland. Hans is hoogleraar praktische theologie aan de Theologische Universiteit Utrecht en betrokken bij kerkvernieuwingsbeweging Kerk2030.
Links:
- Wachten op God - Andrew Root, Blair Bertrand
- 'We moeten leren wachten op God' - Interview ND
- Expertisecentrum Kerk2030
Heilige Grond is een podcast van de Protestantse Theologische Universiteit en de Theologische Universiteit Utrecht.
Wachten is niet met je handen over elkaar zitten. Wachten is een praktijk.
Koos TammingaDit is Heilige Grond. De theologische podcast die stilstaat bij de grond onder je voeten. Bij het Heilige en het Alledaagse. Bij brandende kwesties. Bij God die spreekt. Kom binnen, trek je schoenen even uit. Dat Ker in onze tijd voor uitdagingen staan is helder: Krimp, secularisatie, polarisatie, verlies aan relevantie, onvermogen om nieuwe generaties te bereiken en te betrekken. De uitdaging heeft tot heel wat bewonderswaardige visies, initiatieven en actieplannen geleid. Maar is dat eigenlijk wel een goede manier van omgaan met de uitdaging? Nee, zegt Andrew Root, een Amerikaanse theoloog die de laatste tijd veel in de belangstelling staat. We moeten leren wachten. Misschien wel niet meer doen, maar minder. Recent was Root in Nederland om zijn gedachten te delen naar aanleiding van zijn nieuwste boek Wachten op God. Op een symposium reageerden mijn twee gasten van vandaag op Rood. Met hen praat ik erover door wat we van Rood kunnen leren. Mijn gasten vandaag zijn Trinette Verhoeven en Hans Schaer. Trinette is klassischpredikant. Ik ga dat gewoon even een soort Protestantse bischop noemen, en dan leg zij misschien zo wel uit dat dat helemaal niet klopt. Van de klassus Utrecht van de Protestantse Kerk in Nederland. En Hans is hoogleraar Praktische Theologie aan de Theologische Universiteit Utrecht. En hij is ook betrokken bij het expertisecentrum Kerkvernieuwing Kerk 2030. Fijn dat jullie er zijn,ette en Hans. Dankjewel. Eerst toch even die administratie. Classuspredicant, wat is het ook alweer?
SPEAKER_02Een klassus predicant. Het is geen bischop, we werken van onderop. Maar het is een coördinerende functie in een groter gebied, de provincie Utrecht, waar we geroepen zijn, geestelijk leiding te geven.
Koos TammingaJa, precies. Dus zeker geen bischop. Maar het lijkt op een bepaalde manier op. En dat betekent, je hebt geen eigen gemeente op dit moment. Ik heb geen eigen gemeente.
SPEAKER_02Ik ben echt aan de klases als geheel verbonden.
Koos TammingaEn ik trek rond. En wat doe je dan terwijl je rondrekt waar heb je gesprekken?
SPEAKER_02Ik kom bij gemeenten elke vier jaar. Vroeger heette het visitatie, nu heet het de klasspredikant op bezoek. Hoe gaat het? Waat er goed, waar zijn je zorgen? Hoe denk je over de toekomst? En voor de rest ben ik op afroep beschikbaar bij allerlei soorten vragen. Ruzies, maar ook vragen van we willen een profielsched van een predikant op stellen en we vinden het lastig. Wilt u het gesprek leiden. Ja, een predikant die zegt ik wil eens even sparren, ik heb een moeilijke pastorale casus. Denk eens even mee. En daar ben ik dan voor.
Koos TammingaJa, mooi werk lijkt me.
SPEAKER_02Ja zeker, dat is het ook.
Koos TammingaEen werk waarbij je dus misschien niet op dezelfde diepe manier met die uitdagingen die ik net even opzond, bijvoorbeeld te maken krijgt als een predikant in een lokale gemeente, maar wel, je hebt veel meer de breedte natuurlijk in beeld van zo'n hele regio. En herken je dan iets van die uitdagingen die ik net opzom?
SPEAKER_02Zeker. En daar ben ik ook over in gesprek. En we hebben ook Roet en zijn hele gedachtegoed in twaalf vergaderopeningen beschreven. En daar trek ik ook mee door de klass om daar ook over na te denken met gemeenten.
Koos TammingaEn straks gaan we het over root hebben en zeg maar de richting van omgaan met de uitdaging. Maar wat doet het met jou als je die uitdagingen tegenkomt bij kerken? Hoe raak je dat?
SPEAKER_02Nou, het is soms pittig. Het zijn grote vragen. En ik merk ook wel dat sommige collega's er echt onder lijden. Aan de andere kant is de klassus Utrecht ook wel weer een robuuste klassus. Ik was vanmorgen bij een gemeente op bezoek waar ze de kerk uitgroeien en terwijl ze net een nieuwe kerk gebouwd hebben. Dat komt ook voor.
Koos TammingaMaar dus ook wat je zegt, het kan ook. Er gaan collega's bijna onderdoor, zeg je. Ja, zeker.
SPEAKER_02En dan is het goed om daar ook over te praten.
Koos TammingaJa, ik kan me voorstellen, mooi. Dankjewel. Hans, andere vorm van betrokkenheid, hooglerarpraxis theologie, betrokken bij Kerk 2030, noemde ik net al. Hoe krijg jij die uitdagingen in beeld? Wat zie jij daarvan?
SPEAKER_00Als docent krijg ze in beeld, doordat je merkt dat studenten en uit een praktijk komen die hier aan leidt, en toewerken naar een praktijk die eraan leidt. Dus op alle manieren is dat voor hen echt een heel reëel scenario. Van ja, hoe gaat dat straks? Moet ik eigenlijk niet ook een ander vak erbij leren om straks gewoon een brood te plank te kunnen krijgen. Als mijn gemeente eigenlijk steeds grijzer wordt, hoe gaan we dan het jeugdwerk? Moet ik daar dan nog wel heel erg in investeren? Al dat soort vragen ligt voor hen heel erg voor de hand. En ook in mijn concrete werk binnen Kijk 2030, als je met, we strekken nu met zo'n 40, 50 kerken, wat intensiever rond nou, daar heb je natuurlijk een heel aantal die ook hier aan leiden. Ook dat verschilt. Het zijn verschillende regio's en verschillende stadia van hun eigen lokale levenscyclus, om het zo maar te zeggen, zijn ze. Sommigen zijn heel stabiel en groeiend en anderen veel minder. Maar je komt het gewoon absoluut tegen. De onrust ook. Kijk, kerkvernieuwing, de kerken komen bij ons binnen omdat ze heel nadrukkelijk de vraag hebben gesteld. wij willen vernieuwen. We versnappen dat het zoals we het ging en gaat, dat dat niet meer lukt. En dat in zichzelf is natuurlijk al een teken ervan dat ze het gewoon heel lastig hebben. Dus ja, ze komen al binnen met een hele duidelijke kernvraag.
Koos TammingaEn wat doet het met jou? Je bent zelf opgegroeid in ook in die kerk. En je bent ook priekant geweest, zeg maar, in de kerken.
SPEAKER_00Het lastigste is dat je op den duur een soort defetisme of moedeloosheid ontmoet. Ik weet gewoon niet meer wat ik moet doen. De energielek die dan ontstaat, eigenlijk, dat vind ik eigenlijk het lastigste om te zien. Er zijn ook gemeentes die deze problematiek, als het ware met een soort, moed er vanhoop soms, maar ook soms echt letterlijk een blijmoedigheid aanpakken. Dit is dus kennelijk wat de heer op onze weg plaatst. En we gaan er maar in bezig. Maar op het moment dat het alle energie wegslaat, dat vind ik eigenlijk het lastigste om te zien.
Koos TammingaJa, dus nou ja, niet zozeer alleen van, je zit in, zeg maar, kerkelijk zwaar weer of zo, door de secularisatie en dat soort ontwikkelingen, die kun je ook niet zomaar omkeren of tegengaan. Maar ook van we hebben eigenlijk alles al geprobeerd en niets werkt, of nou ja, niets voor zover wij dat zien.
SPEAKER_00Precies, of ze hebben nog heel weinig geperkt, maar ze weten niet hoe ze überhaupt moeten innoveren. Dus dat je überhaupt nadenkt, dat je reflexief kunt nadenken over je eigen kerk zijn. Ik weet niet net of je dat ook merkt. Er zijn natuurlijk kerken die decennia en misschien nog wel langer gewoon kerk waren, en dat ook wel oké ging. Ze liepen niet tegen grenzen op. En nu ineens worden ze geacht en gedwongen en gedrongen om te reflecteren op, waarom doen we dan? En wat dan, en hoe, en met welke middelen. En dat zijn soms vragen die hen te groot voor hen zijn.
SPEAKER_02Maar ik vind het altijd het belangrijkste om inderdaad te vragen van waarom ben je kerk? Om daarbij te starten. Je hebt het over wachten op God. En zo is dat boekje in het Nederlands ook vertaald. In het Engels staat ook When Church stops working, mooie dubbelzinnige titel, die dubbelzinnigheid, daarin moet je het uitzien te houden.
Koos TammingaJa, de kerk werkt niet meer in de zin van, hij doet het niet meer, het is stuk of zo, zo zou je het kunnen begrijpen, maar ook van de kerk stopt met zo hard te werken.
SPEAKER_02Dus die dubbelheid. En in die dubbelheid te durven staan. Dat merk ik dat dat soms heel lastig is. Maar ik merk ook dat het heel vruchtbaar kan zijn als je in die dubbelheid durft te staan.
Koos TammingaDaar moeten we het over hebben, want anders gaan we natuurlijk alleen maar over de misschien wat deprimerende situatie het hebben, wat ook niet helemaal het hele beeld is. Jullie laten ook zien en ook hele andere verhalen te vertellen. Maar daarin zijn jullie allebei ook geraakt en geïnspireerd door die benadering van Andrew Root. Bijvoorbeeld in dat boekje Wachten op God. Niet iedereen zal hem kennen. Wie van jullie trapt af? Misschien Triette, in naleiding van die twaalf openingen, is mooi opstap. Misschien wat is een beetje in grote lijnen wat Root doet.
SPEAKER_02Root is een Lutheraan. En dat blijkt ook uit zijn hele theologie. Hij is betrokken op de krimp. In Amerika is er ook krimp. Zijn vrouw staat in een Calvinistische kerk, daar leeft hij mee. En daar merkt hij de krimp aan den lijve. Maar wat hij doet, is, en dat vind ik zelf het allerbelangrijkste. Hij heeft veel steun aan wat in de Luterse Theologie, de Theologia Croetje zet, de Theologie van het Kruis. Omdat hij zegt, je moet in de verlieservaring durven staan, en van daaruit durven gaan, je moet ook in de diepte durven kijken. En dat is ook wat die kerken, en dat is in al zijn boeken komt dat terug dat hij zegt van ja, juist daar waar het niet goed gaat, daar komt iets nieuws.
Koos TammingaJa, en dat is typisch Luthers, zeg je. Dat is typisch Luthers, komt bij Luther vandaan, de theologia crucius.
SPEAKER_00Ja, tegenover de theologie van de glorie, is het wel goed, omdat het zijn soort levenshoudingen die met elkaar behoorlijk concurreren en ook een heel intens gesprek met elkaar voeren. Ook omdat ze namelijk niet. Het is niet zo dat je nou kan zeggen dat ze helemaal in Rijncultuur ergens dan al te vinden zijn, het is niet zo dat er mensen zijn die helemaal theologia croets zijn en andere terén. Het punt is dat je altijd te vechten hebt en na te denken, en waar speelt dat kruis dan een rol? Als Power zegt: ik roem alleen in het kruis, wat betekent dat dan concreet? En het klinkt allemaal, en zeker nog wel heel mooi of heel vroom als je zo start. Maar de kloe is, en dat is het lastige dat het heel veel strijd met zich meebrengt.
Koos TammingaJa, en die theologia glorie, de theologie van de glorie, dat start bij de kerk die groeit, die zijn honden verslaat, maar niet alleen de kerk, dat start bij de mensen die het goed gaat, die geld verdienen en geloof en voorspoed, zeg maar, dat het goed met je gaat, hebben dan met elkaar te maken, zeg maar.
SPEAKER_00En dan moet je, zeg maar, Luther, vanuit het Magnificat, losing van Maria, eigenlijk lezen de omkering die dan door het kruis, door Godzelf in die wereld tot stand wordt gebracht, dat wat sterk is, zwak blijkt te zijn, en wat zwak is, een zekere kracht in zich blijkt te hebben. En het gekke is dat dat natuurlijk iets heel paradoxaals is en dat maakt het ook zo tijdrovend. En daarom is wachten, het heeft ook heel veel met tijd te maken. Hoe behandel je de tijd waarin we die je gekregen hebt, wachten lijkt namelijk tijdverspilling. Als er een concreet probleem is, de kerk krimpt. Of het jeugdwerk loopt niet, of noem maar wat de vacature duurt al heel lang van voorganger. Dan lijkt wachten contraintuïtief. Want je instinct, je normale drive zegt, ja, er moet morgen een oplossing komen. En het uithouden van die spanning tussen wie gaat voor welke oplossing dan zorgen en hoe. En daarover kunnen nadenken en de tijd nemen voor gebed, voor luisteren, voor om je heen kijken, om naar je eigen hart te luisteren. Het heeft heel veel met tijd te maken, een andere tijdsbeleving. En dat vind ik eigenlijk heel fascinerend, omdat onze tijd staater valt met die versnelling. Dat is dan een filosoof die root heel veel gebruikt is, die is Hartmoed Roosa, socioloog, filosoof uit Berlijn. Niet per se christelijk, of wat die welse ook wel Luterse. Root heeft. Maar die heeft het over de acceleratie. Dus de versnelling van onze tijd, waarin wij steeds sneller eigenlijk onverbonden met elkaar, met onszelf gaan leven. En ja, alles drijft je toe om steeds nog weer sneller nieuwe oplossingen te zoeken. En dat is wat Root voor de kerk als een doodzonde aanmerkt. Want als we die kant op gaan, als wij onze problemen met die versnellende tijdsbeleving en snelheid en efficiëntie en succesverhalen en theologie van de glorie zouden willen oplossen, dan hebben we een probleem. Missen het punt. Want dan is de vraag: kerk.
Koos TammingaToch is het wel, als ik nu even terugdenk aan ons gesprek tot nu toe, dan begonnen we net even met. Oh ja, nou moeilijk, moeilijk, moeilijk. En toen zeiden jullie toch: ja, maar goed, net dat jij zei, ik was ook vanmorgen wel bij een kerk en die groeit uit zijn gebouw. Dus wij benoemen dan toch misschien ook wel graag weer die theologia glorie, zeg maar. Om het even zo te kort.
SPEAKER_00Dat is niet wel helemaal waar. Want een groeiende kerk, als zij zou zeggen, die kerk heeft zeven programma's en er zijn ze kaart mee aan de slag gegaan, hebben twintig mensen ingehuurd en per R gemaakt. En dan misschien ja, dan zou je dat kunnen zeggen, het kan ook zijn dat er zegen is. Het wachten op God betekent niet zegenloos diep in de put zitten en het altijd te huilen.
SPEAKER_02Het grappige was dat die domen even vanmorgen tegen me zei: en eigenlijk hebben we er niks voor gedaan. Ja, ik ben net zo verbaasd als ieder ander.
SPEAKER_00En dat is eigenlijk het fascinerende. Dan komen we bij Kijk 2030 ook met regelmaat tegen, dat de kerken die waarvan we zeggen en die zelf zeggen, maar we zien dat ook gebeuren, maar ze zeggen het zelf ook ja, we zijn er echt wel gegroeid de laatste tijd. Dat kan dan trouwens letterlijk zijn, maar ook in de diepte, in een soort zelfverstaan, zeggen, ja, en we hebben eigenlijk helemaal niks bijzonders gedaan. We hebben op een andere manier in de kerk met lieden omgegaan, bijvoorbeeld. Een mooi voorbeeld van een gemeente die zegt heeft. Nou, we willen een van de liederen in de eredien, daar willen we een getuigenis aankoppelen van een gemeente lid. Is dat nou een enorme activiteit zijn? Nee, niet echt. En toch brengt zo'n kleine verandering een getuigenis rondom een lied. En dat zie je dan samen, en je kunt er na afloop nog eens over doorpraten. Een gelegenheid tot geloofsverbinding die ongemerkt allerlei diepe dingen aan hoort waar mensen naar verlangen, dan is er iets gebeurd terwijl er eigenlijk niet zo vreselijk veel gebeurd is.
SPEAKER_02Nou wil ik dat niet als norm stellen hoor. En ook niet de norm dat als je niks doet, dat je dan wel goede gaat, alsof het een als-dan verhaal is. Daar moeten we sowieso van af.
Koos TammingaDus het gaat eigenlijk meer bij dat onderscheid, klore of kruutjes. Gaat het eigenlijk meer ook over hoe maakbaar je het maakt als het zich vertaalt naar werken in de kerk. Dus je moet weg van het idee van er is een probleem en dan gaan wij dat fixen. Of misschien gaat het op geestelijke wijze fixen. We gaan heel veel bidden of vast of iets en er is een formule en dan komt het wel goed. Want zo werkt het altijd.
SPEAKER_00Er is geen quick fix, überhaupt geen fiks voor de dingen. Je kunt alleen aan weg gaan.
SPEAKER_02Dat ik nog de gemeente noem waar het goed gaat, is ook omdat ik denk van we hechten ook wel heel erg aan de verhalen van Krim.
Koos TammingaDat is de andere kant.
SPEAKER_02Dat is ook de andere kant.
SPEAKER_00En het wordt ook een zoveel vuling prophecy op je druk. Als je niet kunt benoemen, dat vind ik dus kijk, wachten, er staat niet voor niks in die titel. Je kunt er wat van vinden van die vertaling, maar wachten op God. En het is een diep geloof dat God nog steeds werkt. Het is niet zo dat we zeggen, ja, nee, eigenlijk werkt God hier niet meer. Dus ja, in dat geval kan je zeggen, dan is Krim het enige scenario. Maar we wachten op een God die waarvan wij geloven dat Hij nu hier in Nederlandse kerken aan het werk is. En dat zou vrij kleingelovig zijn om te zeggen, ja, maar dan gaan we niet naar op zoek. Dat willen we ook niet zien. We hebben geen oog voor. Dan doen we uiteindelijk Godzelf onrecht. Het leren is alleen dat wij zeggen en wij willen op wachten op wat Hij doet en waar hij dat doet en hoe hij dat doet. En dat betekent voor ons wel degelijk een proces van individueel en collectief. Dus voor mij persoonlijk, in mijn eigen leven, maar ook in mijn samenleving als gemeente. Een proces waarin ik ook leer af te zien van mijzelf, van mijn wensen, van mijn verlangens naar kerk zijn, wat ik denk dat eigenlijk nodig zou zijn, waar ik me goed bij voel. En dat afbraakproces, dat is wel nodig. Dat ik mijn eigen idealen leer loslaten en ontdek wat God eigenlijk al aan het doen is. En in die zin wacht ik op een God die al werkt en niet eentje waarvan ik misschien hoop dat hij ooit nog eens een keer wat gaat doen. En ik denk dat dat ook de kracht is die jij in de in de praktijk tegenkomt.
Koos TammingaEn dat is goed om erbij, want we vragen ons af van wat is nou de benadering van die route en waarom is dat nou zo inspireren? Dus dat is aan de ene kant omdat het echt anders is. Hij durft ook echt gewoon neer te zetten van, met al die plannen makerij gaan we het niet redden. En dat kan hij ook theologisch verwortelen in die theologische crueltjes. Dat heeft te maken met wachten, maar dat heeft dus ook te maken met op een nieuwe manier gaan kijken. Als naar jullie luisteren.
SPEAKER_02En wat ik wel heel belangrijk vind, is hij leunt voor een belangrijk deel op Harmoet Roza, maar ook op Charles Taylor. En daarvan zegt hij van, Taylor laat heel goed zien hoe gesloten de werkelijkheid is geworden. En hij zoekt naar breuken om te zeggen, ja, maar in die gesloten werkelijkheid komt van de andere zijde een inbreuk, namelijk van God. En het is de kunst omdat, terwijl je ook als christen in die gesloten werkelijkheid leeft, hij zegt, want we moeten niet denken dat wij anders zijn dan niet-gelovigen, niet-christenen.
Koos TammingaWij leven net zo in een gesloten werkelijkheid waar God geen plek heeft, en waar je hem ook heel lastig bijna niet in beeld krijgt, zeg maar.
SPEAKER_02Maar dan toch, juist in die gesloten werkelijkheid is er ruimte voor God.
SPEAKER_00En dat is niet alleen maar een idee of een soort overtuiging, meta, waar je dan moet zeggen, nou ja, dat klopt of dat klopt niet. Hij nodigt uit. En dat zijn ook verhalen die mensen die in de kerk werken aan het ophalen zijn, waar mensen dat dan zelf hebben ervaren en daarvan lert delen. En dat is het fascinerende. Dat je gewoon als je gaat luisteren, als je de openheid hebt om te wachten en om vragen te stellen: hoe is dat voor jou? Hoe gaat het eigenlijk? Wat speelt er? Dat er dan verhalen van God naar boven komen. Kleiner en groter. Het is als het ware, alsof je jezelf met al je activiteiten en al je macht en al je doorzettingskracht en je innovatiedrang. Even letterlijk ruimte maakt voor iets anders. En wat er dan blijkt te zijn, ontstaan, is een vorm van In alle kleinheid, of groter, dat mag natuurlijk ook. Verhalen van mensen die je dan pas gaat horen, alsof je de ruimte zoekt om Godzelf aan het woord te laten. En ik vergelijk dat is een heel spiritueel proces. Ik kan heel erg vinden dat iets belangrijk is en mijn programma voor de dag hebben. Maar als ik niet op gezette tijden, en het liefst toch één keer per dag echt even stil wordt om het te binnen te brengen, maar ik doe niet alleen mijn agenda. Maar heer, wat wilt u dat ik doe door de schrift te openen en zelf ook te bidden. Als je die ruimte niet letterlijk maakt in je dag en je tijd en fysiek. Dat is wat je aan het doen bent.
Koos TammingaDat is wel leuk, want je hebt allerlei boeken meegenomen ook van Rud. En daar wordt ook wel duidelijk, denk ik, ze liggen hier op tafel waar we zitten te praten. Dat dat dus niet alleen in de grootste dingen is. En er liggen een paar interessante boeken over echt, die gaan over kerk zijn en zo. Maar er ligt ook een boekje tussen de Power of Dogs. De Grace of Dogs, de Power, de genade van honden. En dat gaat volgens mij ook over hoe hij dus zijn eigen relatie met zijn huisdiers en hond ook verbindt met het verhaal van God eigenlijk.
SPEAKER_00En dat is zo fascinerend. Het is een levenshouding. Hij beschrijfte dat de Grace of Dogs en hoe hij gedrongen werd toen hij zelf ontdekte dat hun huishond een hele unieke relatie kreeg met hun twee kinderen die eigenlijk geboren werden nadat de hond al in huis was. Hoe dat ging tussen die kinderen en die hond, en hoe dat hun eigen geinsleven en ook zijn eigen relatie met die hond beïnvloeden, dat hij zich de vraing stel: is een hond type, gewoon een soort ding, een pluisig ding, wat af en toe eten krijgt en naar buiten gebracht moet worden, of is het meer? En door de relatie. Misschien een heel agraar voorbeeldje op papp sterft die hond. Het oudste jochie van hen is dan een jaar of zeven of zo, zes, ik weet niet meer precies. En die maakte dus redelijk bewust mee. En Root had de gewoonte om zijn kinderen bij het slapen gaan altijd even een kruisje op hun voorhoofd te roept. Dus bij het inslapen, hen over te dragen aan de zegen van God en daarmee de nacht in te laten gaan. Dat was een soort ritueel ook geworden. En op het moment dat die hond bij de dierenartsen het leven liet, ik weet niet of hij ingeslapen hebt, in ieder geval Steer of daar, kwam dat jochie Owen erbij staan. En waar Andrews Rood zelf een beetje schuttig was van ja, hoe gaan we dat nou doen, deed Owen, die maakte dat kruisteken op de kop van die hond: we dragen je nu. En hij zegt, dat opende voor mij de ogen. Dat ik dacht: als dit zo gewerkt heeft voor mijn zoon, dan kan ik niet alleen maar doen alsof er een pluisig ding weg is. Maar dan is er iets meer. En die blikrichting wat is dat dan? En hoe is dat dan? Kan je verder over nalezen wat het dan is, maar die blikrichting de ontvankelijkheid voor dat soort ervaringen? Die vind ik heel fascinerend. Die kleine dingen die ergens tekenen zijn van iets meer.
Koos TammingaPrachtig. Ja, een mooie houding. Inspirerend. En tegelijkertijd kan ik me wel voorstellen bij deze aanpak, zeg maar. En het is mijn eigen gedachte ook wel van ja, maakt het ook niet te passief, is het ook niet een vorm van de handdoek in de ring werpen van nou ja, goed, het is allemaal niet gelukt. En ontslaat het ons ook niet van een bepaalde verplichting als kerken om gewoon ons best te doen en aan de gang te gaan.
SPEAKER_00Wachten is niet met je handen over elkaar zitten. Wachten is een praktijk. En met praktijk, dat is een beetje een theologisch begrip, wat we in Kijk 2030 veel gebruiken, maar wat in de praktische theologie ook een heel belangrijk begrip is. Het wordt praktisch, zegt ook op praktijk. Dat is dat je iets leert doen samen door de tijd heen van God gedrongen, om een antwoord te geven op iets wat in de praktijk aan de hand is. Dat is een praktijk. En dan kan je denken aan bidden, aan bijbellezen. En wachten is net zo'n praktijk. Wachten is niet alleen maar met je armen over elkaar de tijd uitzitten, wachten is een wachten op, een verwachtingsvol uitzien naar, het betekent dat je soms net als stilzijn, dat is vrij lastig in onze tijd. Dat is niet zomaar, dat kost energie. Zo is het met wachten ook. En de praktijken die je in dat wachten uitoefent, zoals bijbelezen bieden, een ochtend of een avondgebed, ook als gemeente om te horen wat de Heer zegt, om te luisteren naar zijn woorden, dat zijn gewoon praktijken die je gewoon kunt doen en die helemaal niet alleen maar met je armen over elkaar zitten.
SPEAKER_02Een van zijn boeken, sowieso in al zijn boeken blijkt dat hij niet alleen de honden ziet, maar ook de mens om zich heen ziet. Hij verbindt zich telkens met mensen en hoort hun verhalen en gaat daarmee verder. Wat ik ook wel heel opvallend vind. Hij beschrijft een gemeente waarvan alles is geprobeerd, waar een domenee is gekomen, die zegt van we moeten naar buiten treden. En er is een andere dominee gekomen, en die heeft allerlei activiteiten opgezet, en ondertussen wordt die gemeente toch altijd, maar kleiner en kleiner. Uiteindelijk komen ze zonder predikanten te zitten en zij zit eigenlijk aan het opgeven ze hebben nog een Bijbelkring en de Zondagse Eerendienst. En dat is alles wat er nog over is. Die Bijbelkring zijn allemaal grijze hoofden. En dan overlijdt een van de leden van de Bijbelkring. Na een aantal weken komt haar kleinzoon bij de Bijbelkring en zegt oma is doodgegaan en ze heeft gezegd dat ik goed op mijn tanden moet passen, dat ik wat geld achter moet houden en dat ik op zoek moet naar God. En nu kom ik eigenlijk bij jullie, want ik denk, kunnen jullie me helpen om God te zoeken? En dat verandert de hele mindset. Want in plaats van dat ze met zichzelf bezig zijn en denken van het wordt allemaal niks en wat moeten, hebben ze iemand gevonden en ontdekken ze dat ze zelf eigenlijk ook op zoek zijn naar God. Dat dat helemaal niet zo vanzelfsprekend is. En dan ontstaat er een nieuw elan. En voor mij is dat het wachten, is ook je durven verbinden. Je durven verbinden met een ander.
Koos TammingaJa, contact maken, zeg maar.
SPEAKER_02En dat kan voor elke gemeente anders zijn, ik was in een gemeente en daar zeiden ze, we hebben alleen maar grijze hoofden, maar we hebben ontdekt dat de gemeenschap om ons heen, de huizen om ons heen allemaal oudere woningen.
SPEAKER_00Dus daar ligt een zeker verband.
SPEAKER_02En die ouderen hebben eigenlijk wat nodig van ons. En ze zijn helemaal opgehouden om te denken dat ze kinderen en jeugdwerken, maar ze zijn zich aan het verbinden met de ouderen in de wijk. Ze hebben een koffieochtend en maaltijden voor mensen die anders alleen zitten te eten. En die hele gemeente die groeit en bloeit. Maar helemaal.
SPEAKER_00Het heeft dus ook te maken met het zoeken, en dat beschrijft je ook van je wachtwoord. En dat wachtwoord is een beetje een raar woord in Nederland. Dus de vraag is of dat nou de meest zinnige vertaling is. Maar dat wil zeggen, wat uit de verhalen van de schrift resoneert nou, zo met ons dat we zeggen: en dit is het is geen missie, het is geen visie. Het is een woord waarin wij onze zoektocht met God kunnen omschrijven. Een zin, Marten van der Meulen, die sprak daarover. Die hadden dan in hun eigen gemeente een maaltijd de projecten samen eten. Nou, een prachtig project. Maar hij zegt: Ja, maar het woord ontmoeten en elkaar ontmoeten, dat moet er eigenlijk bij. Dus het is niet alleen maar samen eten elkaar ontmoeten. Dat is dan een soort zin, die eigenlijk zegt dit is wat wij willen met elkaar. Ik weet niet of je hem helemaal correct weergeven, nu maar zoiets. We merken dat ook in de gemeente die we in met Kijk 2030 begeleiden, die gemeenten zijn op zoek naar hun lokale roeping. Zonder dat dat nou heel groots is, of zo, of een diepe reviv meteen tewegen brengt. Maar gewoon de dingen doen die je al deed deed, maar nu vanuit het oog van oh, en wat brengt God op onze weg? Nou, dat kunnen de ouderen zijn, dat kunnen asielzoekers zijn, dat kunnen noemen het maar.
Koos TammingaPrachtig. En tegelijk kan ik me dus nog steeds voorstellen dat en die reacties jullie jullie je waarschijnlijk ook wel krijgen als je op deze manier bezig bent. Nou, toen in de klas is bijvoorbeeld. Maar jij denk ik ook, Hans, via Kijk 2030. Mens willen natuurlijk graag een actieplan of zo. Ik herinner mezelf een keer dat ik een gesprek had een aantal jaar geleden al een keer hoor. Met een jeugdoudeling van het moet toch allemaal anders. En toen zei ik ook zoiets: ja, maar we moeten ook gewoon, we moeten ook van God verwachten. We kunnen dat niet allemaal. Wij kunnen dat niet allemaal veranderen of zo. Ja, maar dat is veel te makkelijk praten. Het wordt van ons gevraagd, wij moeten er iets aan doen. Hoe gaan jullie om met die reacties, zeg maar? Je kunt natuurlijk heel vaak dit verhaal vertellen. En dat is een heel prachtig verhaal en een heel. Dit doen we ook. Verworteld verhaal, ja. Maar overtuig je mensen daar altijd mee? Of hou je ook een soort.
SPEAKER_02Ik merk wel eens dat sommige kerkenraden zoiets hebben van onze domenee heeft het nu over wachten, wij willen helemaal niet wachten. We hebben een domenee om wat te doen.
Koos TammingaBetalen toch? En hij is door God geroepen en zo, en niet om te wachten.
SPEAKER_02Dus dat vereist dan gesprek. Soms denk ik dat jongere generaties het ook wel weer snappen, dat je moet wachten, dat die zo door de secularisatie heen zijn gegaan. Het zijn de ouderen die nog uit de kerk komen, waarin van alles moest gebeuren, waarin maatschappelijke activiteiten van het grootste belang waren en dat weer los te laten en naar een andere want we zijn wel een kerk in transitie. We moeten anders. Dat ervaren we.
SPEAKER_00Ja, en daar zit ook, daar speelt ook bij dat de meeste van deze mensen die die druk wat uitoefenen, druk zetten om dingen te gaan doen, zelf met allerlei teleurstellingen in hun leven eigenlijk moeilijk hebben kunnen omgaan. Daarom vinden van ja, maar als we nou gewoon dit dan, zit een soort verwachting, als we maar dit dan.
Koos TammingaJa dat is inderdaad wel in soms een herkenbezin. Als we nou gewoon dit is gewoon heel simpel, maar het is niet te simpel blijkt.
SPEAKER_00Het heeft ook te maken met een vorm van, vind ik, van realisme, gelovig realisme, dat je ziet, dat weet ik dus niet of dat zo is. En die eerlijkheid moet je maar opbrengen. Dat je niet. Omdat er de verschillen ook enorm zijn toegenomen, dus er zijn geen knopjes waarbij je een automatisch effect gaat krijgen. En ik denk dat een bepaalde andere omgang met een eigen verwachtingspatroon, vind ik daarin wel echt van belang. Om te voorkomen ook dat een andere deel van de gemeente bij wijze van spreken burn-out raakt of afhaakt op het activisme van de drie mensen die zo hard duwen op bepaalde dingen dat iedereen daar heel erg moe van wordt.
SPEAKER_02En ouderen hebben op een bepaalde manier ook weg. Zij zijn heel actief geweest in het huis bezoeken van hun ouderen. En hebben van alles daarvoor georganiseerd en nu zijn ze zelf oud. En nu is er geen generatie die dat op kan pakken. In de gemeente waar ik stond voordat ik klasenspredikant werd, was dat een heel thema van ja.
Koos TammingaMaar het zijn ook, het is denk ik ook, terwijl we zitten te praten, denk ik van eerlijkheid is volgens mij ook heel belangrijk. Dus eerlijke verhalen over hoe het echt is. Want ik denk dat vaak ook die verwachtingen die leven, die zijn gebaseerd op verkeerde beelden van hoe het bijvoorbeeld elders gaat. Maar daar kan het gewoon wel. Kijk, zij doen dit en dan gebeurt er dat. Dus terwijl dat natuurlijk op zo'n plek vaak veel meer aan de hand is. En bovendien daar andere mensen en andere middelen zijn en zo.
SPEAKER_00Copy-pasted werkt niet. En omdat dus lokale situaties gewoon echt te verschillend zijn. Omdat in Zwolle iets gebeurt, werkt het nog niet meteen in kampen. Terwijl het hemelsbreed echt niet zo ver van elkaar. En dat idee dat je dus met een quick fix, als we nou dit dan en dan pak je iets en dan gaat hem niet worden. En het leuke is ook dat ik denk, het ontslaat, het zou je dan ook ontslaan van de plicht om zelf te gaan zoeken. En ik denk dat een van de redenen waarom het zo belangrijk is om met elkaar te leren wachten en dat gesprek onderling aan te gaan, is dat je die onderlinge verbinding dan weer zoekt. Dat kost meer tijd en energie dan een programma van eldersomer overpakken. Maar het helpt onderling wel om de gesprekken, de zoektocht, de verbinding te zoeken. Want een van de belangrijkste kanten van het kerk zijn vandaag vind ik dat die verbinding onderling gezocht en gevonden wordt. Omdat het tussen generaties en binnen generaties die onverbondenheid heel snel heel groot wordt, omdat je elkaar niet meer tegenkomt. Die versnelling van de tijd en ook de compartimentalisering van ons leven. Je hebt allemaal segmentjes, je leeft eigenlijk nooit echt samen. Dus je vindt elkaar ook heel slecht. Ik denk dat je de tijd moet nemen om elkaar te zoeken.
Koos TammingaEn dat is wel degelijk een vorm van activiteit. Dat is natuurlijk tegelijk ook wel weer een waarschuwing tegen het misbruiken van zo'n benadering van route en te zeggen. Nou, nu ga ik achter mijn bureau zitten en wachten tot God iets doet. Nee, dan moet je dus wel de verbinding aangaan, heb je het meerdere keren gezegd. Dus het is niet van, nou hoef je niks meer te doen. Want wacht is sowieso een praktijk, zei je al mooi Hans. En daarin staat die verbinding heel centraal. En dat kost energie en tijd. Misschien wel meer dan een ander mooi programma importeren en dat gaan uitrollen. En bovendien dat laatste dat werkt ook heel vaak niet. Dat leidt alleen tot teleurstellingen, want het wordt toch vaak niet zo mooi als het origineel. En het blijkt. Jij hebt daar de mensen niet voor, of de middelen niet, of de gebouwen of de context, of noem het maar op. Dat betekent wel dat we ook moeten leren omgaan met teleurstellingen. Dat klinkt een beetje als Herman Vinkerstrouws. De cursus omgaan met teleurstellingen is wederom afgelast, geloof ik is een boek van hem. Maar om het iets dieper ook te zeggen, om het uit te houden met het lijden. Volgens mij is die termgevallen. Hoe doe je dat? Want dat is dus wel reëel. Het is niet een verhaal van, nou ja, we ervaren pijn of nood en dan gaan we er iets aan doen. En dan is dat weg. We nemen die paracetamol als kerk in en dan is het voorbij. De quick fix. Maar we accepteren dus ook dat er wel degelijk pijn is, en lijden en verlieservaringen en dergelijke, dat die ouderen pech hebben, zoals je zegt, maar dat die jongeren misschien ook wel tekort komen, en dat dat nu eenmaal zo is. Hoe ga je daarmee om? Hoe haud je dat uit?
SPEAKER_00Er zijn denk ik een heel scala aan praktijken, komt dat weer met dat woord om dat uithouwde vorm te geven. Want je moet het ergens wel wat ritualiseren. Op het moment dat het alleen maar een eindloze stroom van treurige, tragische verhalen is, dan wordt niemand echt blij van. En een van de dingen die mij altijd helpen bij het omgaan met lijden en ervaringen van lijden, en dat kan groter en kleiner zijn, is dat je zegt. oké, dat wat er is, is er. En daar verandert op zich niet niemand meer wat aan. Krimp, iets wat niet lukt, nou ja, die ouderen die teleurgesteld zijn, dat is er. Maar door het voor God te brengen en het daar een plaats te geven, accepteer je dat het er is, en krijg je toch ergens ook een ander perspectief in het. En dat is dan de theologische klacht. O dat wat moeilijk is, wat je teleurstelt waar je. Door dat echt bij God te leggen, gebeurt er iets. En niet voor niets is dat ook een van de belangrijke lijnen in de Psalm, de klaagsalme, dat je leert dat wat er is, bij God te brengen en het uit te houden daarmee. Want er is niet er is niet meteen een oplossing. En mijn ervaring is dat mensen die dat doen en dat uithalen, dat daar een krachtig getuigenis van uitgaat, omdat ze daardoor eerlijk zijn. Soms er ook aan onderdoor gaan, maar in ieder geval het dan bij God brengen. Het staat niet tussen niet op die manier tussen God en hen in. En dat vind ik het heel wezenlijk.
SPEAKER_02Wat wij als klasse zeggen is: investeer ook in de plaatselijke gemeenschap. Zorg dat je de eredienst vol houdt, kom door de week bij elkaar, lees en biedt, zoek elkaar op.
Koos TammingaDus zorg dat die verbindingen is onderling, dat je het samen draagt.
SPEAKER_00En die praktijken van Klagen zijn dus ook gezamenlijke. Dus je doet het snel die erediensten door de weekse bijeenkomsten. Dat kan ook een hele moeilijke situatie zijn in onze eigen gemeente, speelt van alles. En dan hebben we een paar keer een bidavond georganiseerd. En dat is door alle kringen heen komt men dan bij elkaar, neem je de tijd voor een stuk gebed, je zingt met elkaar en dan deel je iets. En er gebeurt iets door dat te doen, samen ontstaat er.
Koos TammingaHoe gaan wij. Nee, probleem. Ik zou zetten live: het is een avond van, nou ja, bidden, of misschien zelfs verotmoediging, ofzo, om dat wat klassiek te zeggen. Van dit gaat ons erboven. Ik vind het ook wel mooi, je zet even een bijzin, Hans, dan staat dat dus niet: dat leidt tussen jou en God in.
SPEAKER_00Nee, niet op de manier althans van dat het onmogelijk wordt om met hen verder te gaan. Je brengt het in.
Koos TammingaIs dat misschien ook uiteindelijk om het kringetje ook een beetje rond te maken. Het mooie van die theologia cruesjes is als je dat doordenkt, dan betekent het dus ook dat het moment dat je leidt, dat dat niet betekent dat je dus niet met de dingen van God bezig zou zijn of iets dergelijks. Want dat is nu juist waar hij misschien wel het meest is, hoewel je dat niet altijd merkt dan, die momenten in afwezigheid. Ja, heeft denk ik veel met elkaar te maken.
SPEAKER_00Zeker. Als Pauder zegt dat je deel hebt aan het lijden van Gistus, dan kan het van alles betekenen. Dat kan letterlijk een vervolging zijn. Maar het kan ook in ieder geval deel hebben aan de kleinheid, dat je in ieder geval niet altijd in de glorie leeft, deelneemt aan het zwakken, aan dat wat niet groot is, waar je ook niet meteen een kik van krijgt en toch wel heel veel vervulling van krijgt. Dat is toch een van de voorbeelden natuurlijk tegenwoordig. De maaltijdprojecten die worden opgezet. Hoeveel voldoening halen al die vrijwilligers niet uit die avonden? Ik vind dat fantastisch om te zien. En dat is een hele oprechte kleine.
Koos TammingaHoe mooi een dessert in één keer kan zijn, of een toetje, of een wat dat doet, dus die verbinding houden, de kla bij God brengen en daarmee merken dat je met hem toch verder kan, ondanks dat je niet succeservaringen hebt of glorieervaringen. Dat is misschien nog best een diep ook voor mezelf voor luisteraars, hoe je misschien onbewust toch denkt, ja, als als we de goede dingen doen, dan als we geloven genoeg zijn of genoeg bidden, of dit of dat genoeg doen, of ons genoeg inzetten, dan gaat God dat zegenen. En dat betekent dan ook dat wij als kerk groeien.
SPEAKER_02En hou op met tellen. Hou op met tellen. Zo vaak kom ik bij gemeentes en zeg ze ja, wij hebben toch nog wel, en dan komt er een getal. Alsof daarmee de waarde van hun kerk zijn afgemeten kan worden.
Koos TammingaMaar kennelijk willen we dat toch graag. Het zit dan toch in ons van ja, daar leven ook in een wereld die zo werkt.
SPEAKER_00Ja, we zien aan wat voor ogen is. En wat voor ogen is, dat is of er 10 of 20 mensen bij elkaar zijn. Dat zie je. En dat doet iets.
SPEAKER_02En we hebben kijkcijfers van de televisie. En als de kijkcijfers niet hoog genoeg zijn, dan gaat het programma van de buis. Nou, daar moeten we vanaf.
Koos TammingaJa, klopt, ja, inderdaad. Moet de televisie misschien ook wel vanaf? Ja, ik ga geregeld voor en in Kerk is ook wel eens geregeld ook in middagdiensten. En dan kom je er op allerlei plekken, en dan zit er inderdaad heel weinig. Mensen dan gaan mensen zich uitgebreid verontschuldigen van ja, je bent helemaal gekomen en dan zitten maar zo weinig mensen. En dan zeg ik je dat ook, dat maakt mij helemaal niet uit. Het is goed om het samen goed te hebben. Maar inderdaad, die reflex, die hebben we allemaal. Tot slot, wacht impliceert ook iets van hoop. En dat woord is nog niet enorm veel gevallen. Het is misschien mooi om daarmee wel af te sluiten. Wat is hoop in dit verband? We houden het uit in het lijden.
SPEAKER_00We wachten. We wachten op God. En onze hoop en verwachting is dat hij er is, werkt, zich niet afkeert van deze wereld. Dat is zijn belofte. Hij zal niet laten var het werk wat zijn hand begon. Dat is een enorm krachtige hoop die tegelijkertijd niet altijd een vervulling nu voor ogen is impliceerd.
SPEAKER_02En door dat leiden is wel een pad gelegd. En dat pad mogen we gaan. Dat is onze hoop.
Koos TammingaKun je daar iets meer woorden aan geven? Door het Leiden is een pad gelegde.
SPEAKER_02Ja, nou ja, ik denk altijd aan die oude icone waar Jezus op de deuren van de hel staan. En dan denk ik, ja, daar is die in de allerdiepste diepte. Maar er is een weg omhoog en die weg gaat hij. Zullen wij ook gaan.
SPEAKER_00En die weg omhoog, als je dat letterlijk neemt met een Hebreeën, als je dus weet dat hij daar is, en het is natuurlijk een beetje een oude ruimtelijke metafoor omhoog en zo, maar toch, het doet wel iets omhoog en weg. En wij gooien ons anker, het symbool van de hoop ten slotte, dat gooien we in de hemel. Wat natuurlijk een vrij contraintuïtieve actie is, als je normaal ankers uitgooit, dan doe je dat in de diepte beneden. Maar wij gooien ons anker in de hemel. En in die zin leven wij naar de toekomst toe, vanuit de toekomst. En niet alleen maar dat we hopen dat er in het jaar zoveel dan de terugkomst zal zijn of wat dan ook, maar die toekomst, dat futuur, dat trekt aan ons, en moeten we het daar dan ook niet veel meer over hebben?
Koos TammingaMijn beeld is dat we niet zoveel over de toekomst spreken, wat we misschien ook wel over onze collega's.
SPEAKER_00Concreet altijd heel veel collega's, die nam een afscheidsdiensten, publiceer hij onlangs nog ergens en ze: heb ik wel genoeg over de eeuwigheid gepreekt. Nou ja, de vraag hoe je dat moet zien, maar dat zou. Ik denk zelf heb ik leef ik in ieder geval heel erg mee met die met de wederkomst bijvoorbeeld. Ik bid echt elke dag of de Heer terug mag komen. Maar voor mij iets heel wezenlijks.
Koos TammingaWat is jouw beeld daarvan? Word er een beetje toekomstgerichte gepreekt, en ook met een wenkend perspectief, om maar zo te zeggen.
SPEAKER_02Ja, ik weet niet of we dit op moment het meest nodig hebben, of we niet toch het meest nodig hebben om te zeggen van in het Leiden is hij. Omdat ik nog steeds denk dat we slecht met lijden om kunnen gaan. En dat dat het begin is. En dat dan de toekomst gloor.
Koos TammingaDus jij zou niet zeggen dat als we hoop nodig hebben om het om het lijden uit te houden, zeg maar. Je zou zeggen, we kunnen het lijden moeten we eerst zelf en dan komt de hoop daarna of zo.
SPEAKER_02Christus is onze hoop en hij is daar. De toekomst van de Heer is daar.
Koos TammingaJa, precies. Maar toch niet alleen daar zou ik denken.
SPEAKER_00Hij is niet in het lijf te leven reeds en nog niets. Het is allebei waar. En in die spanning uithouden is juist de kunst.
Koos TammingaJa, precies.
SPEAKER_00Dus door niet te snel te zeggen, nou ja, het komt wel weer goed, ooit later ook kunnen zijn en daarin dat lijden kunnen uithalen. En dan heb je het wel nodig, vind ik, voor mij is dat in ieder geval wel belangrijk om te kunnen bidden. Heer, kom terug, zodat dat Leiden een eind vindt en dat er recht gedaan wordt. Want een van de meeste karakteristieken van Leiden is niet alleen dat je het pijn of dat het moeilijk of vervelend of naar is, maar dat je echt onrecht wordt aangedaan. En dan heb ik het niet over dat ik er onterecht een boete heb gekregen voor, omdat ik wel, niet door, ofwel de rood reed, maar door mensen, door de systemen. Door mijn vader. Door de machthebbers, door de geschiedenis, om het zo maar te zeggen, dat het onrecht een einde zal vinden. Ik denk dat dat heel veel mensen snakken daarnaar. En om dat uit te kunnen houden, heb je nodig die spanning tussen vandaag is God erbij bij jou. Hij gaat mee. Jez gaat de weg die wij nu gingen, ging de weg die wij nu gaan. En hij zal uiteindelijk terugkomen. En dan zal het recht tegen vieren.
Koos TammingaEen hoopvol perspectief. Waar we niet te snel naartoe moeten en te gemakkelijk, maar dat is ook geen snel en gemakkelijk verhaal. Dank jullie wel voor jullie tijd vandaag en jullie inzichten. Inspirerend. Hartelijk dank dat jullie hier waren. Dit was Heilige Grond. Een podcast van de Protestantse Theologische Universiteit en de Theologische Universiteit Utrecht. Ben je enthousiast over deze podcast? Laat dan een beoordeling achter in je favoriete podcast-app, zodat anderen ons beter kunnen vinden. Tot de volgende keer.
Podcasts we love
Check out these other fine podcasts recommended by us, not an algorithm.